Karşılaştırmalı Sosyal Politika Modelleri (V): Güney Avrupa (Akdeniz) Refah Modeli

 

Karşılaştırmalı Sosyal Politika Modelleri (V): Güney Avrupa (Akdeniz) Refah Modeli

Ercan Eren

I. GİRİŞ VE METODOLOJİK ÇERÇEVE

1.1. Üç Dünya Tipolojisinin Sınırları ve "Dördüncü Dünya" Arayışı

Geleneksel refah devleti literatürü, Gøsta Esping-Andersen’in 1990 yılında yayımlanan yapıtı The Three Worlds of Welfare Capitalism (Refah Kapitalizminin Üç Dünyası) çerçevesinde şekillenmiştir. Esping-Andersen; piyasadan arındırma (de-commodification) ve toplamsal katmanlaşma (social stratification) kavramlarını temel alarak sanayileşmiş Batı kapitalizmini üç ana modelde tasnif etmiştir:

1. Liberal Refah Modeli: Piyasa öncelikli, muhtaçlık testine dayalı ve düşük düzeyli evrensel destek sunan yapı (örneğin ABD, Birleşik Krallık).
2. Sosyal Demokrat Refah Modeli: Hak temelli, geniş evrensel hizmetler sunan ve piyasadan arındırma düzeyi yüksek yapı (örneğin İsveç, Norveç).
3. Muhafazakâr / Korporatif Refah Modeli: İstihdama ve mesleki statüye dayalı primli sigorta sistemlerini esas alan, aile odaklı yapı (örneğin Almanya, Fransa).

Ancak bu üçlü tipoloji, Avrupa’nın güney kuşağında yer alan ülkelerin (İtalya, İspanya, Yunanistan ve Portekiz) özgün sosyal, iktisadi ve kurumsal dinamiklerini açıklamakta yetersiz kalmıştır. Esping-Andersen, Güney Avrupa ülkelerini büyük ölçüde Muhafazakâr/Korporatif modelin "gelişmemiş" ya da "eksik" birer türevi olarak değerlendirmiş, bu coğrafyayı müstakil bir refah rejimi kategorisinde ele almamıştır.

1990’ların ortalarından itibaren bu teorik indirgemeciliğe karşı çıkan araştırmacılar, Güney Avrupa’nın kendine özgü bir "Dördüncü Refah Dünyası" (ya da Akdeniz Refah Modeli) oluşturduğunu savunmuşlardır:

• Stephan Leibfried (1992): Avrupa refah devletlerini haritalandırırken Güney Avrupa ülkelerini "Liderliği Olmayan / Rudimentary (Eksik/İptidai) Refah Devletleri" olarak tanımlamıştır. Leibfried, bu ülkelerde yasal refah haklarının zayıflığına, kurumsal boşlukların aile yapısıyla telafi edilmesine ve temel gelir güvencesinin eksikliğine dikkat çekmiştir.
• Maurizio Ferrera (1996): Akdeniz modelinin teorik temellerini en net biçimde tanımlayan bilim insanlarından biridir. Ferrera, bu modelin temel kurumsal özelliğini "kutupsallaşmış / parçalanmış sosyal koruma mimarisi" olarak kavramsallaştırmıştır. Bir yanda korunaklı istihdam sektöründeki işçilere cömert emeklilik ve koruma sunulurken (insiders), diğer yanda güvencesiz ve kayıt dışı çalışan geniş bir kitle (outsiders) sosyal güvenlik ağından mahrum kalmaktadır. Ferrera ayrıca sağlık alanındaki evrenselleşme eğilimi ile gelir güvencesindeki parçalanmışlık arasındaki çelişkiye vurgu yapmıştır.
• Martin Rhodes (1996): Güney Avrupa refah rejimlerini ele alırken işgücü piyasalarındaki aşırı esneklik/kayıt dışılık dualizmine ve kamu kaynaklarının dağıtımında "kayırmacılık" (clientelism) ile "siyasi himaye ağlarının" oynadığı belirleyici role odaklanmıştır.

Böylece literatürde, Güney Avrupa refah rejiminin sadece Kıta Avrupası muhafazakârlığının geç kalmış bir versiyonu olmadığı; aile yapısı, işgücü piyasası, kayıt dışılık ve devlet-toplum ilişkisi bakımından niteliksel olarak farklı bir kurumsal mimariye sahip olduğu kabul edilmiştir.

1.2. Akdeniz Refah Modelinin Coğrafi ve Sosyo-Politik Coğrafyası

Akdeniz Refah Modeli; İtalya, İspanya, Yunanistan ve Portekiz tecrübelerinde şekillenmiştir. Bu dört ülkeyi benzer bir refah rejimi altında birleştiren sosyo-politik ve tarihsel dinamikler şu şekilde özetlenebilir:

1. Otoriter Geçmiş ve Geç Demokratikleşme: İspanya (Franco), Portekiz (Salazar) ve Yunanistan (Albaylar Cuntası) 1970’lerin ortalarına kadar otoriter rejimlerle yönetilmiştir. İtalya ise İkinci Dünya Savaşı sonrası faşizm deneyiminin ardından kırılgan bir koalisyon politikasına geçmiştir. Bu tarihsel miras, modern refah devleti kurumlarının inşasını geciktirmiş ve kamu idaresinde hak temelli yaklaşımlar yerine himaye ağlarının (patronage/clientelism) güçlenmesine yol açmıştır.
2. Katolik ve Ortodoks Sosyal Etik (Geleneksel Aile Odaklılık): Dinî ve kültürel doku, aileyi sosyo-ekonomik risklere karşı ana sığınak haline getirmiştir. Sosyal politikanın yokluğunda veya yetersizliğinde güvenlik ağını hane içi dayanışma oluşturmuştur.
3. Dualist İşgücü Piyasası ve Yüksek Kayıt Dışı Ekonomi: Akdeniz ekonomilerinde tarım, turizm, inşaat ve küçük ölçekli imalat sektörlerinin ağırlığı, yüksek düzeyde kayıt dışı veya güvencesiz çalışmayı beraberinde getirmiştir. Bu durum, kamu sosyal güvenlik sisteminin prim tabanını daraltmış ve istihdama dayılı sosyal sigorta korumasını parçalamıştır.
4. Devlet Kapasitesi ve Gelir Dağılımı Eşitsizliği: Vergi toplama kapasitesindeki zayıflık ve kayıt dışılık, evrensel sosyal transferlerin finansmanını zorlaştırmıştır. Neticede Güney Avrupa ülkeleri, Avrupa Birliği ortalamasına kıyasla sosyal transferler öncesi ve sonrası gelir eşitsizliğinde son sıralarda yer almıştır.

1.3. Ana Hipotez ve Doktrin

Bu çalışmanın ve modelin temel analitik çerçevesi şu ana hipotez üzerine kuruludur:

Ana Hipotez: Güney Avrupa (Akdeniz) Refah Modeli; kurumsal düzeyde parçalanmış bir sosyal sigorta yapısı ile evrensel sağlık reformlarının bir arada bulunduğu, kamusal refah açığının aşırı ailecilik (hyper-familialism) ve kayıt dışı ekonomi mekanizmalarıyla kapatılmaya çalışıldığı çelişkili ve hibrit bir yapı üzerine inşa edilmiştir.

Modelin doktrinel sacayakları dört temel çelişki etrafında billurlaşır:

1. Parçalanmış Sosyal Sigorta ve Dualizm (Insider vs. Outsider): Sosyal güvenlik, hak temelli evrensel bir koruma sağlamak yerine, bireyin işgücü piyasasındaki konumuna göre dikey biçimde katmanlaşmıştır. Kamu çalışanları ve büyük ölçekli sanayi işçileri cömert koruma zırhına sahipken; gençler, kadınlar ve kayıt dışı çalışanlar neredeyse tamamen sistemin dışında kalmaktadır.
2. Aşırı Ailecilik (Hyper-Familialism) ve Düşük Aileden Arındırma: Devlet, bakım hizmetlerinde (çocuk, yaşlı, hasta bakımı) ikincil role sahiptir. "Aileden arındırma" (defamilialization) seviyesi oldukça düşüktür. Bireyin refahı, ailenin sunduğu maddi ve lojistik imkânlara doğrudan bağımlıdır.
3. Evrensel Sağlık ile Parçalı Gelir Güvencesi Çelişkisi: 1970'lerin sonundan itibaren İtalya (1978), Portekiz (1979), Yunanistan (1983) ve İspanya (1986), İngiliz Beveridge modelinden ilham alarak Ulusal Sağlık Sistemlerini (NHS) kurmuş ve sağlıkta evrensel kapsayıcılığı hedeflemiştir. Buna karşın nakdi transferler ve emeklilik sistemleri primli, mesleki ve son derece eşitsiz yapısını korumuştur.
4. Kayıt Dışı Refah ve Müşterekçi Dağıtım: Hak temelli sosyal yardım mekanizmalarının gelişmediği alanlarda kamu kaynakları; bölgesel destekler, maluliyet aylıkları veya istisna yardımları adı altında siyasi sadakat ağları veya yerel himaye ilişkileri üzerinden dağıtılabilmiştir.

II. GÜNEY AVRUPA (AKDENİZ) MODELİNİN KURUMSAL MİMARİSİ

2.1. Parçalı ve Statücü Sosyal Sigorta Yapısı

Akdeniz refah rejimlerinin en ayırt edici kurumsal niteliği, sosyal sigorta mimarisinin mesleki statülere göre dikey biçimde aşırı katmanlaşmış (hyper-fragmented) ve eşitsiz yapısıdır. Kıta Avrupası’nın Bismarckçı korporatizminden ilham alan bu sistem, evrensel bir vatandaşlık hakkı tanımak yerine sosyal güvenlik korumasını bireyin işgücü piyasasındaki resmi konumuna bağlamıştır. Ancak Kıta Avrupası’ndan farklı olarak Güney Avrupa’da bu yapı, işgücü piyasasının yapısından kaynaklanan keskin bir "Dualizm" (İkili Yapı) ile birleşerek derin toplumsal eşitsizlikler üretmiştir.

                

2.1.1. Insider-Outsider (İçeridekiler-Dışarıdakiler) Düalizmi ve Statü Hiyerarşisi

İşgücü piyasasındaki bu katı bölünme iki temel gruptan oluşmaktadır:

• İçeridekiler (Insiders): Kamu çalışanları, kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) personeli ve büyük ölçekli imalat sanayindeki kadrolu işçilerden oluşur. Yasal olarak aşırı katı iş güvencesine (employment protection legislation- EPL), cömert emeklilik ikramiye ve aylıklarına, kapsamlı kıdem tazminatlarına ve yüksek düzeyde sendikal korumaya sahiptirler.
• Dışarıdakiler (Outsiders): Gençler, kadınlar, küçük işletme (KOBİ) çalışanları, geçici/mevsimlik işçiler ve kayıt dışı çalışan geniş kitledir. Bu kesimler, ya sosyal güvenlik şemsiyesinin tamamen dışındadır ya da son derece düşük ve düzensiz primli esnek sözleşmelerle çalışarak yetersiz bir sosyal korumaya mahkûm edilirler.

2.1.2. Sosyal Koruma Eşitsizlikleri ve Korumadaki Kutuplaşma

Bu düalist mimari, kamu harcamalarının dağılımında ciddi bir dengesizliğe yol açar. Sosyal bütçenin aslan payı "içeridekilerin" emeklilik haklarına ve kazanılmış statülerine aktarılırken; işsizlik sigortası, asgari gelir desteği ve aile yardımları gibi "dışarıdakileri" koruyacak yatay ve hak temelli sosyal transferler son derece güdük kalmıştır. Bu durum, sosyal güvenlik sisteminin riskleri redistribütif (yeniden dağıtıcı) bir yaklaşımla hafifletmek yerine, var olan sınıfsal ve statüsel hiyerarşileri derinleştirmesine ve yeniden üretmesine neden olmaktadır.

2.2. Bakım Rejimi ve Aşırı Ailecilik (Hyper-Familialism)

Akdeniz refah modelinde aile, kamu politikasının tamamlayıcısı değil, kamusal eksiklikleri ikame eden asli refah aktörüdür. Literatürde bu durum "Aşırı Ailecilik" (Hyper-Familialism) veya "Aileci Refah Rejimi" olarak kavramsallaştırılmıştır.

                

2.2.1. Bakım Hizmetlerinin Kamusallaşmaması ve Karşılıksız Kadın Emeği

İskandinav modelinde bakım hizmetleri (kreş, gündüz bakımevi, yaşlı bakım merkezleri) kamusal bir vatandaşlık hakkı olarak sosyalleştirilmiş; Kıta Avrupası’nda ise piyasa ve sivil toplum desteğiyle kurumsallaşmıştır. Akdeniz modelinde ise çocuk, hasta, engelli ve yaşlı bakımı neredeyse tamamen hane içine ve ailenin kadın üyelerine (anne, kız çocuk, gelin) devredilmiştir.

Kamu otoritesi, bakım hizmetlerini kurumsallaştırmak yerine bu yükü ailenin "doğal ve ahlaki bir görevi" olarak görmüş; böylece karşılıksız kadın emeği, devletin yapması gereken kamusal harcamaları finanse eden gizli bir sübvansiyona dönüşmüştür. Bu kurgu, Güney Avrupa ülkelerinde kadınların işgücüne katılım oranlarının uzun yıllar boyunca Batı ve Kuzey Avrupa’nın çok gerisinde kalmasının ana nedenlerinden biridir.

2.2.2. Düşük Aileden Arındırma (Defamilialization) ve Nesiller Arası Dayanışma

Gösta Esping-Andersen ve Ann Shola Orloff tarafından geliştirilen "Aileden Arındırma" (Defamilialization) kavramı, bireyin veya hanenin yaşam standardını aile içi akrabalık ilişkilerine bağımlı kalmadan sürdürebilme derecesini ifade eder. Akdeniz modelinde aileden arındırma seviyesi oldukça düşüktür:

• Genişletilmiş Nesiller Arası Güvenlik: İşsiz kalan veya güvencesiz çalışan genç kuşaklar, kamusal bir işsizlik desteği bulamadıkları için 30'lu yaşlarına kadar ebeveynlerinin evinde yaşamakta ve emekli büyükanne/büyükbabaların emekli maaşları tüm hanenin ortak gelir havuzunu oluşturmaktadır.
• Demografik Kilitlenme: Aile üzerindeki aşırı bakım yükü ve kamu desteğinin yokluğu, evlilik ve çocuk sahibi olma yaşını geciktirmiş; İtalya, İspanya ve Yunanistan’da doğurganlık oranlarının dramatik biçimde düşmesine (yaklaşık 1.2-1.3 çocuk/kadın) ve neticede hızlı bir nüfus yaşlanmasına yol açmıştır.

 

 

2.3. Sağlıkta Evrensellik, Gelir Güvenliğinde Parçalanmışlık

Akdeniz refah modelinin metodolojik açıdan en ilgi çekici ve çelişkili tarafı, sağlık sektörü ile gelir güvenliği (emeklilik ve sosyal yardımlar) sektörünün birbirinden tamamen zıt iki ayrı felsefe üzerine inşa edilmiş olmasıdır.

2.3.1. 1980'lerden İtibaren Ulusal Sağlık Sistemleri (NHS) Reformları

Güney Avrupa ülkeleri, 1970'lerin sonundan itibaren sağlık alanında radikal bir kurumsal dönüşüm gerçekleştirmiştir:

• İtalya (Servizio Sanitario Nazionale- 1978),
• Portekiz (Serviço Nacional de Saúde- 1979),
• Yunanistan (ESY- 1983),
• İspanya (Sistema Nacional de Salud- 1986).

Bu reformlarla, önceden var olan mesleki ve parçalı sağlık sandıkları lağvedilmiş; yerine prim ödeme şartına bakılmaksızın tüm vatandaşlara eşit, ücretsiz ve vergi gelirleriyle finanse edilen Ulusal Sağlık Sistemleri (NHS) kurulmuştur. Böylece sağlık alanı, piyasadan ve mesleki statüden büyük oranda arındırılarak evrenselleştirilmiştir.

2.3.2. Gelir Güvenliği ve Emeklilikte Devam Eden Katmanlaşma

Sağlıkta sağlanan bu evrenselleşmeye rağmen, gelir güvenliği sistemleri (emeklilik, sakatlık, işsizlik ödenekleri) eski korporatif yapısını korumuştur:

• Emeklilik sistemleri, iş sektörlerine ve mesleklere göre bölünmüş onlarca farklı fondan oluşmaya devam etmiştir.
• İşsizlik sigortası, yalnızca tam zamanlı ve kadrolu imalat/kamu çalışanlarını kapsayarak dışarıdakileri güvencesiz bırakmıştır.
• Ulusal düzeyde tanımlanmış, hak temelli bir "asgari gelir desteği" (minimum income guarantee) mekanizmasının eksikliği, yoksulluk riskini tamamen hane içine hapsetmiştir.

 

2.4. Kayıt Dışı Ekonomi, Müşterekçilik (Clientelism) ve Gayriresmi Refah

Akdeniz modelinde kurumsal kamusal sistemin bıraktığı devasa boşluklar, kayıt dışı ekonomi ve kayıt dışı siyasi/toplumsal mekanizmalarla doldurulmaktadır.

 

2.4.1. Kayıt Dışı Ekonominin İkili Rolü

Güney Avrupa ülkelerinde kayıt dışı ekonomi (gayriresmi sektör), toplam GSYH'nin ve istihdamın önemli bir bölümünü oluşturur. Bu durum refah rejimi açısından ikili bir işleve sahiptir:

• Sosyal Sübvansiyon İşlevi: Resmi sistemden dışlanan veya işsiz kalan bireyler için kayıt dışı çalışma, hane halkının hayatta kalmasını sağlayan "gayriresmi bir sosyal güvenlik ağı" işlevi görür.
• Mali Aşınma İşlevi: Diğer taraftan, yüksek kayıt dışılık kamu bütçesinin vergi ve prim gelirlerini eriterek, devletin evrensel ve nitelikli sosyal politikalar uygulamasını imkânsız kılar; kurumsal refah sistemini sürekli bir mali kriz sarmalına sokar.

2.4.2. Siyasi Müşterekçilik (Clientelism) ve Himaye Ağları

Hak temelli ve nesnel kriterlere bağlı sosyal yardım sistemlerinin zayıflığı, sosyal transferlerin siyasallaşmasına zemin hazırlamıştır:

• Kayracılık ve Oy Karşılığı Destek: Sosyal yardımlar, kamusal bir vatandaşlık hakkı olmaktan ziyade; yerel ve ulusal düzeydeki siyasi aktörlerin seçmen kitleleriyle kurduğu "siyasi sadakat ve oy karşılığı yardım" (patronage/clientelism) ilişkisi üzerinden dağıtılmıştır.
• Maluliyet Aylıkları Örneği: Özellikle Güney İtalya (Mezzogiorno) ve Yunanistan’ın kırsal bölgelerinde, sahte veya abartılı sağlık raporlarıyla bağlanan maluliyet aylıkları (invalidity pensions), bölgesel yoksulluğu bastırmak ve siyasi tabanı konsolide etmek amacıyla örtük bir "işsizlik ve sosyal yardım ödemesi" gibi kullanılmıştır.

Neticede Akdeniz Refah Modeli; kurumsal hakların eşitsiz dağıldığı, ailenin ve kayıt dışı ekonominin taşıyıcı sütun yapıldığı, kamusal yardımların ise çoğunlukla siyasi himaye mekanizmaları üzerinden işlediği özgün ve kırılgan bir kurumsal mimarı ortaya koymaktadır.

 

III. REFAH REJİMLERİ KARŞILAŞTIRMALI MATRİSİ (GENİŞLETİLMİŞ)

Sosyalleşme, piyasadan arındırma (de-commodification), aileden arındırma (defamilialization), kurumsal mimari ve kamu harcama dinamikleri dikkate alınarak geliştirilen 8 temel eksenli karşılaştırmalı analitik matris aşağıda sunulmuştur:

V. REFAH REJİMLERİ KARŞILAŞTIRMALI MATRİSİ (GENİŞLETİLMİŞ)

TEMEL EKSENLER	İSKANDİNAV MODELİ (Sosyal Demokrat)	KITA AVRUPASI (Muhafazakâr/Korp.)	ANGLO-SAKSON MODELİ (Liberal)	ASYA / GÜDÜMLÜ MODEL	GÜNEY AVRUPA (AKDENİZ MODELİ)	TÜRKİYE UYGULAMASI (HİBRİT AKDENİZ)
1. Rol Oynayan Asli Aktör	Devlet Asli; Piyasa ve Aile İkincil	Devlet ve Sosyal Sandıklar Merkezde; Aile Tamamlayıcı	Piyasa Asli; Devlet İkincil, Aile Bireysel	Devlet Güdümlü; Şirket ve Aile Dayanışması	Aile ve Kayıt Dışı Sektör Asli; Devlet Parçalı	Aile, Devlet ve Dinsel/Hemşehri Ağları Karma
2. Piyasadan Arındırma (De-commodification)	Çok Yüksek: Haklar Vatandaşlık Temellidir	Orta / Yüksek: Haklar Prim Ödemesi ve Statüye Bağlıdır	Düşük: Yardımlar Muhtaçlık Testine Bağlıdır	Düşük / Seçici: Üretkenliğe Bağlı; Evrensel Değil	Kutuplaşmış: Insiderlar İçin Yüksek, Outsiderlar İçin Çok Düşük	Kutuplaşmış: Sigortalılar İçin Orta, Güvencesizler İçin Düşük
3. Aileden Arındırma (Defamilialization)	Çok Yüksek: Bakım Hizmetleri Kamusaldır	Orta / Düşük: Bakım İkincillik İlkesine Bağlıdır	Orta: Piyasa Odaklı Paralı Kreş/Bakım Mekanizması	Düşük: Bakım Sorumluluğu Geleneksel Ailede	Çok Düşük: Aile İçi Karşılıksız Kadın Emeğindedir	Çok Düşük: Bakım Yükü Kadında ve Ailededir
4. Sosyal Sigorta ve Emeklilik Mimarisi	Evrensel, Tek Parça ve Devlet Finansman Tabanlıdır	Mesleki Statüye Göre Katmanlaşmış Korporatif Yapı	Bireysel Emeklilik ve Özel Sigorta Ağırlıklıdır	Zorunlu İhtiyat Fonları (CPF vb.) ve Şirket Emekliliği	Parçalı, Statücü ve Kutuplaşmış (Insider vs. Outsider)	SGK Çatısında Birleşik Ama Hissedilir Statü Farklılıkları
5. Sağlık Hizmeti Erişimi	Evrensel Ulusal Sağlık Sistemi (Vergi Finansmanlı)	Primli Sosyal Sağlık Sigortaları (Kassalar / BARMER)	Piyasa Odaklı Özel Sigorta (Medicaid/Medicare İstisna)	Karmadır; Bireysel Birikim Hesabı ve Devlet Odaklı	Evrensel Ulusal Sağlık Sistemleri (NHS- Vergi Odaklı)	Genel Sağlık Sigortası (GSS) ile Evrensel Kapsam
6. Sosyal Yardım ve Yoksulluk Politikası	Hak Temelli, Damgalamayan Yüksek Transferler	Katkıya Bağlı, Hak Odaklı Sosyal Güvenlik Ağı	Muhtaçlık Testine Dayalı, Damgalayıcı ve Asgari Seviye	Üretkenliğe Bağlı, Seçici Sosyal Destek Programları	Güdük, Hak Temelli Değil; Müşterekçi/Himaye Riski Yüksek	Muhtaçlık Testine Dayalı, Asimetrik ve İdari Takdirli
7. İşgücü Piyasası Yapısı	Esnek Güvenlik (Flexicurity) ve Aktif İşgücü Pol.	Katı İş Güvencesi, Güçlü Sendikal Pazarlık Modeli	Aşırı Esnek, Düşük İş Güvencesi, Zayıf Sendikacılık	Yüksek Disiplin, Esnek Ücret, Zayıf Sendikal Haklar	Derin Dualizm: Katı Korunan İçeridekiler vs. Dışarıdakiler	Yüksek Kayıt Dışı, Kademeli Katı Hak, Kırılgan Prekarya
8. Finansman Girdisi ve Mali Sürdürülebilirlik	Yüksek ve Kademeli Gelir Vergileri Tabanlıdır	Yüksek İşveren ve Çalışan Prim Kesintileridir	Düşük Genel Vergi Tabanı, Özel Harcama Ağırlıklıdır	Düşük Vergi, Bireysel Birikim Fonları Odaklıdır	Yüksek Dolaylı Vergi, Kayıt Dışı Nedeniyle Dar Prim Tabanı	Yüksek Dolaylı Vergi, Dar Prim Tabanı, Bütçe Açığı

 

 

MATRİSİN ANALİTİK DEĞERLENDİRMESİ VE SİSTEMİK BİLEŞENLER

1. Piyasadan ve Aileden Arındırma (De-commodification & Defamilialization) Ekseni

• İskandinav modeli hem piyasadan hem aileden arındırma indekslerinde en yüksek skorları alır. Bireyin yaşam standardı ne piyasaya ne de aile üyelerine bağımlıdır.
• Akdeniz Modeli ve Türkiye ise son derece düşük aileden arındırma indeksine sahiptir. Bakım rejimi tamamen hane içi karşılıksız kadın emeği üzerine yüklenmiştir. Piyasadan arındırma derecesi ise homojen değildir; kadrolu kamu ve sanayi çalışanları (insiders) için yüksek iken, esnek/kayıt dışı kitle (outsiders) için son derece düşüktür.

2. Kurumsal Mimariler ve Sağlık-Gelir Güvenliği İkiliği

• Anglo-Sakson modelinde tüm hizmetlerde (sağlık, emeklilik, bakım) piyasa araçları (özel sigortalar, bireysel birikimler) ön plandadır.
• Güney Avrupa ve Türkiye, sistemik bir "çelişkili yapıya" ev sahipliği yapar. Sağlık alanında İngiliz Beveridge çizgisini takip eden evrensel Ulusal Sağlık Sistemleri (İspanya'da NHS, Türkiye'de GSS) kurulurken; nakdi gelir transferleri ve emeklilik rejimlerinde Bismarckçı katmanlı ve eşitsiz yapı korunmaktadır.

3. İşgücü Piyasası Düalizmi ve Kayıt Dışılık

• Kıta Avrupası ve İskandinav modelleri, kurumsal ve kayıtlı işgücü piyasaları üzerinde yükselir.
• Akdeniz Modeli ve Türkiye, yüksek kayıt dışı istihdam oranları ve "Insider-Outsider" ayrışması ile karakterize edilir. Çalışan nüfusun önemli bir kısmı resmi sosyal koruma şemsiyesinden yoksun olduğu için gayriresmî refah mekanizmalarına (akrabalık, hemşehri ağları, mülkiyet rantı) sığınmak zorunda kalmaktadır.

IV. ELEŞTİREL DEĞERLENDİRME, YAPISAL KRİZLER VE GELECEK PERSPEKTİFİ

5.1. Demografik Dönüşüm ve Bakım Krizleri

Akdeniz refah rejimlerinin inşa edildiği geleneksel toplumsal sözleşme, bugün derin bir demografik krizle karşı karşıyadır. Modelin kurumsal zayıflıklarını ikame eden "aşırı ailecilik" (hyper-familialism), değişen sosyo-demografik dinamikler neticesinde yapısal bir tıkanmaya girmiştir.

 

• Hızlı Nüfus Yaşlanması ve Doğurganlık Oranlarının Düşüşü: İtalya, İspanya ve Yunanistan’da toplam doğurganlık oranları uzun süredir yenilenme eşiğinin (2.1) çok altında, 1.2-1.4 bandında seyretmektedir.  Yaşlı bağımlılık oranının yükselmesi, sağlık ve bakım hizmetlerine olan talebi üstel bir biçimde artırmaktadır.
• Geleneksel Ailevi Dayanışma Ağlarının Çözülmesi: Kentleşme, çekirdek aile modelinin baskın hale gelmesi, coğrafi mobilite ve kadının (tüm kurumsal engellere rağmen) eğitim seviyesinin ve işgücüne katılım arzusu artışı, Akdeniz modelinin "gizli taşıyıcı kolonu" olan karşılıksız kadın bakım emeğini sürdürülemez kılmaktadır.
• Bakım Açığı (Care Deficit): Kamu otoritesinin kreş, gündüz bakımevi ve yaşlı bakım merkezi gibi kurumsal altyapıları inşa etmede yetersiz kalması, haneleri ciddi bir "bakım krizi" ile karşı karşıya bırakmaktadır. Bu durum bir yandan genç kadınların işgücü piyasasından çekilmesine yol açarken, diğer yandan yaşlı yoksulluğu ve bakım ihmali riskini büyütmektedir.

5.2. Mali Sürdürülebilirlik ve İşgücü Çifte Yapısı

Akdeniz refah rejiminin ikinci büyük yapısal krizi, aktüeryal ve mali sürdürülebilirlik alanında billurlaşmaktadır. İşgücü piyasasındaki katı dualizm ve yüksek kayıt dışılık, sistemin prim tabanını daraltarak kamu maliyesi üzerinde kalıcı bir yük oluşturmaktadır.

• İşgücü Çifte Yapısı ve Prekaryalaşma: Kamu çalışanları ve kadrolu imalat sanayi işçilerini koruyan geleneksel yapı (insiders), yeni istihdama katılan gençleri, kadınları ve hizmetler sektörü çalışanlarını (outsiders) güvencesiz, esnek ve düşük ücretli işlere (prekarya) itmiştir. Güvencesiz çalışan kitle, uzun vadede emeklilik ve sosyal güvenlik haklarından mahrum kalarak geleceğin kitlesel yoksul kesimini oluşturma riski taşımaktadır.
• Kayıt Dışı Ekonomi ve Prim Tabanının Aşınması: Güney Avrupa’da yüksek seviyelerde seyreden kayıt dışı istihdam, sosyal güvenlik kurumlarının prim gelirlerini eritmektedir. Kayıt dışılık bir yandan gayriresmi bir "tampon" işlevi görürken, diğer yandan vergi tabanını daraltarak evrensel ve nitelikli kamusal hizmetlerin finansmanını imkânsız kılmaktadır.
• Mali Transferler ve Bütçe Açıkları: Çalışan/emekli oranının (aktif/pasif oranı) ideal seviye olan 3.0-4.0 bandından 1.5-2.0 seviyelerine gerilemesi, sosyal güvenlik sistemlerini açık verir hale getirmiştir. Merkezi bütçeden sosyal güvenlik kurumlarına yapılan sürekli transferler, devletin AR-GE, eğitim ve altyapı gibi üretken kamusal yatırımlara kaynak ayırma kapasitesini kısıtlamaktadır.

SONUÇ

Gøsta Esping-Andersen’in klasik üçlü tipolojisinin dışarıda bıraktığı Güney Avrupa Refah Modeli; parçalanmış sosyal sigorta yapısı, evrensel sağlık reformları, aşırı ailecilik ve kayıt dışı ekonomi ilişkisiyle özgün bir "Dördüncü Dünya" teşkil etmektedir.

Kaynakça

• Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Princeton University Press.
• Esping-Andersen, G. (1999). Social Foundations of Industrial Economies. Oxford University Press.
• Ferrera, M. (1996). "The 'Southern Model' of Welfare in Social Europe". Journal of European Social Policy, 6(1), 17-37.
• Orloff, A. S. (1993). "Gender and the Social Rights of Citizenship: The State of Gender in Comparative Welfare State Research". American Sociological Review, 58(3), 303-328.
• Rhodes, M. (1996). "Southern European Welfare States: Identity, Problems and Prospects for Reform". South European Society and Politics, 1(3), 1-22.
• Yılmaz, V. (2017). The Politics of Healthcare Reform in Turkey. Palgrave Macmillan.