Çeperden Entegrasyona: Romanya Coğrafyasında Kimlik, Jeopolitik ve İktisadi Düşüncenin Evrimi (Antik Çağdan 2026’ya)

 

Çeperden Entegrasyona: Romanya Coğrafyasında Kimlik, Jeopolitik ve İktisadi Düşüncenin Evrimi (Antik Çağdan 2026’ya)

Ercan Eren

Kuramsal Çerçeve, Amaç ve Metodoloji

Romanya, Moldova ve Karadeniz-Tuna havzasını içine alan makro-coğrafya, modern dönem boyunca küresel jeopolitiğin ve büyük güç mücadelelerinin en hareketli kırılma hatlarından birini oluşturmuştur. 19. yüzyılın başından 21. yüzyılın ilk çeyreğine uzanan bu tarihsel kesit, bölgenin sadece siyasi sınırlarını değil; mülkiyet rejimlerini, emek piyasalarını, nüfus yapısını ve iktisadi düşünce kalıplarını da radikal bir biçimde dönüştürmüştür. Bu çalışma; Osmanlı, Çarlık Rusyası ve Habsburg imparatorluklarının etki alanından geçerek modern ulus-devletleşme süreçlerine, merkezi planlama tecrübesine ve nihayetinde Avrupa Birliği (AB) entegrasyonu ile post-Sovyet parçalanmışlığa uzanan çok katmanlı yapıyı ekonomi-politik bir süzgeçten geçirmeyi amaçlamaktadır.

1.1. Kuramsal Çerçeve: Yeni Kurumsal İktisat ve Patika Bağımlılığı

Çalışmanın kuramsal omurgasını Yeni Kurumsal İktisat (New Institutional Economics) ve Patika Bağımlılığı (Path Dependency) kuramları oluşturmaktadır. Kurumsal iktisat, ekonomik performansın ve kalkınma farklılıklarının temel nedenini coğrafi ya da kültürel etmenlerden ziyade, mülkiyet haklarını, hukukun üstünlüğünü ve piyasa kurallarını belirleyen "formel ve enformel kurumlar" temelinde açıklar.

• Tarihsel Patika Bağımlılığı: Geçmişte atılan kurumsal adımların, imzalanan antlaşmaların ve kurulan mülkiyet ilişkilerinin, gelecekteki kalkınma patikalarını kritik bir biçimde kilitlemesi (lock-in) durumunu ifade eder. Bu çerçevede, 1812 yılında Prut Nehri boyunca çekilen Bükreş Antlaşması sınırı ya da Habsburg Monarşisi'nin Transilvanya'da uyguladığı erken sınai rasyonalizm, sadece geçmişin birer vesikası değil; bugünkü Romanya ile Moldova Cumhuriyeti arasındaki makroekonomik gelişmişlik makasını doğrudan üreten kurumsal başlangıç koşullarıdır (initial conditions).
• Merkez-Çevre İlişkileri: Immanuel Wallerstein'ın "Dünya Sistemi Teorisi"ne paralel olarak, Romen topraklarının Batı Avrupa kapitalist merkezi karşısındaki konumlanışı, yerel iktisadi düşüncenin de ana hararet noktasını oluşturmuştur. Nicolae Suțu'nun klasik liberal serbest ticaret savunuculuğundan, Junistlerin taklitçi kurumsal ithale karşı geliştirdikleri "Biçimsiz Öz" (Formă fără fond) eleştirisine ve Petre S. Aurelian ile Mihail Manoilescu'nun "bebek sanayiler" temelindeki korumacı manifestolarına kadar tüm entelektüel birikim, aslında bir periferinin (çeperin) merkez karşısındaki iktisadi egemenlik ve varoluş mücadelesidir.

1.2. Çalışmanın Amacı ve Yapısı

Bu çalışmanın temel amacı, Romanya ve çeper coğrafyasındaki tarihsel nüfus hareketlerini, emek rejimlerini ve bölgesel krizleri soyut kronolojik anlatılardan kurtararak, bunların arkasındaki yapısal iktisadi dinamikleri ve kurumsal dönüşümleri gün yüzüne çıkarmaktır. Bu doğrultuda çalışma yedi ana bölüm halinde kurgulanmıştır:

1. I. Bölüm (Giriş): Kuramsal altyapının kurgulanması, metodolojik çerçevenin ve kavramsal alet çantasının tanımlanması.
2. II. Bölüm (İmparatorluklar Arasında Bölünme): 1812 sınır çizgisinin yarattığı kurumsal kopuş ile Dobruca havzasının Kırım Tatar ve Çerkes muhaceretleriyle çok etnikli bir üretim çeperine dönüşmesi.
3. III. Bölüm (Roman Tarihi ve Unutulan Emek): Romen prensliklerinde yüzyıllar boyu süren robie (kölelik) rejiminin ekonomi-politiği, Porajmos'un (Roman Soykırımı) iktisadi bilançosu ve günümüz iş gücü piyasasındaki yapısal dışlanma pratikleri.
4. IV. Bölüm (Çok Kültürlü Transilvanya ve Banat): Macar/Sekel mülkiyet rejimleri ile Habsburg madencilik politikalarının bölgeye taşıdığı Alman, Çek ve Slovak kalifiye iş gücünün ürettiği erken sanayi kültürü.
5. V. Bölüm (Romen İktisadi Düşüncesi): Klasik liberalizm, muhafazakâr Junist tepki ve Friedrich List ekolünün Romen takipçilerinin yürüttüğü sanayileşme tartışmaları.
6. VI. Bölüm (Manoilescu'dan Çavuşesku'ya 20. Yüzyıl): Ticaret hadlerinin tarım aleyhine işleyişini matematikselleştiren Manoilescu teorisinin Latin Amerika Bağımlılık Okulu'na etkisi ve bu teorinin Çavuşesku dönemi Stalinist ağır sanayi takıntısı ve 1980'ler dış borç ödeme kriziyle geçirdiği ironik dönüşüm.
7. VII. Bölüm (Post-Sovyet Parçalanmışlık ve Bölgesel Çelişkiler): Transdinyester’deki Sovyet sanayi mirası ve Sheriff holding tekelinin ekonomi-politiği, Gagavuz Yeri özerklik modeli ve Romanya’nın AB üyeliği sonrasında IT/otomotiv üssü haline gelişiyle Moldova ile açılan derin makroekonomik uçurum.

I. Tarihin Derinlikleri ve Dilsel/Etnik Katmanlar

Romanya coğrafyasının iktisadi ve sosyal evrimini analiz etmek, bu toprakların en eski kurumsal katmanlarını ve bu katmanların üzerinde yükselen demografik yapıyı incelemeyi gerektirir. Bölgenin iktisadi karakteri, antik çağın doğal zenginlik arayışlarından Orta Çağ'ın transit ticaret ağlarına uzanan geniş bir yelpazede, sürekli olarak dışsal güçlerin ve içsel toplumsal dinamiklerin senteziyle şekillenmiştir.

1.1. Daçya ve Roma Sentezi: Maden Ekonomisi ve Erken Dönem Altyapı Entegrasyonu

Romanya topraklarında patika bağımlılığının (path dependency) ilk belirgin izleri, antik Daçya Krallığı ile Roma İmparatorluğu arasındaki askeri ve iktisadi etkileşimde görülür. Romalıların fethinden önce Kral Decebalus yönetimindeki Daçyalılar, kendi kendine yeten, ilkel tarım ve hayvancılığa dayalı bir yapı sergilemekle birlikte, bölgeyi Avrasya jeopolitiğinin merkezine taşıyan asıl unsur Karpatlar’ın ve özellikle Transilvanya Alpleri’nin (Apuseni Dağları) muazzam altın ve gümüş yataklarıydı. Gelişmiş bir metalürji kültürüne sahip olan Daçyalılar, kendi paralarını (Koson) basarak Helenistik dünya ve Erken Roma ekonomisi ile ticari bağlar geliştirmişlerdi.

MS 106 yılında İmparator Traianus’un kanlı askeri seferleriyle Daçya’nın Roma eyaleti haline gelmesi, bölgede radikal bir kurumsal altyapı devrimini tetiklemiştir. Roma, fethin hemen ardından stratejik bir hamleyle Alburnus Maior (bugünkü Roșia Montană) başta olmak üzere tüm altın madenlerini devlet (fiscus) tekeline almıştır. Çarlık ve imparatorluk maliyesini doğrudan sübvanse eden bu madenlerden elde edilen zenginlik, Roma'daki Traianus Forumu'nun inşasını finanse edecek kadar büyüktü.

Roma idaresi, bu değerli madenlerin ve tarımsal ürünlerin merkeze hızla akıtılabilmesi amacıyla bölgede kapsamlı bir altyapı hamlesi başlatmıştır:

• Ulaşım Ağları: Tuna Nehri üzerinde inşa edilen ünlü Traianus Köprüsü ve bunu takip eden askeri/ticari taş yollar, çeperi Roma’nın küresel pazarlarına bağlamıştır.
• Planlı Şehirleşme: Ulpia Traiana Sarmizegetusa ve Apulum gibi Roma kolonileri, hukuki ve iktisadi birer idare merkezi olarak kurulmuştur.
• Kolonizasyon ve Entegrasyon: İmparatorluğun dört bir yanından (Vulgus) Latince konuşan zanaatkar, madenci ve asker nüfus bölgeye iskân edilmiştir. MS 271 yılında Roma ordusu Aurelianus geri çekilmesiyle bölgeyi terk etse de arkasında bıraktığı bu yoğun nüfus, yerli Daçya halkıyla kaynaşarak proto-Romen kimliğinin ve Latince kökenli Romenkçenin dilsel altyapısını oluşturmuştur.

1.2. İsimlerin Arkasındaki Farklı Dünyalar: Romenler, Romalılar ve Romanlar

Romanya’nın ekonomi-politik tarihini incelerken, uluslararası literatürde ve yerel algıda sıkça yaşanan dilsel ve etnik kavram karmaşasının kurumsal bir netliğe kavuşturulması elzemdir. Birbirine fonetik olarak benzeyen üç terim (Romenler, Romalılar ve Romanlar), tarihsel kökenleri ve sosyo-ekonomik statüleri bakımından taban tabana zıt dünyaları temsil eder.

                  [Antik Roma İmparatorluğu (Romalılar) ]

                                             |

                +--------------------+--------------------+

                | (Feth ve Dilsel Miras)              | (Yapay Çağrışım / Etimolojik Bağ Yok)

               v                                                  v

    [ Romenler (Români) ]                      [ Romanlar (Roma / Çingeneler) ]

    - Bölgenin asli/yerli unsuru.              - Hindistan kökenli göçebe/zanaatkar nüfus.

    - Latince kökenli dil ve kültür.          - Orta Çağ'da yasal olarak "Köle" (Robie).

    - Toprak sahibi ve egemen sınıf.        - Sosyal ve iktisadi tecrit mirası.

 

1. Romalılar (Romans): Antik Akdeniz medeniyetinin kurucuları ve MS 2. yüzyılda Daçya'yı kolonize eden askeri-idari güçtür. Bölgedeki varlıkları formel hukuk, maden işletmeciliği ve Latince mirasıyla sınırlıdır.
2. Romenler (Romanians / Români): Antik Daçya-Roma sentezinden doğan, dilleri Latince kökenli olan ve Romanya devletinin asli, kurucu unsurunu oluşturan millettir. İsimlerindeki "Român" vurgusu, Orta Çağ boyunca etraflarını saran Slav, Macar ve Cermen denizine karşı kendi Latin kökenlerini ve Roma mirasını koruma çabalarının ideolojik bir yansımasıdır.
3. Romanlar (Romani / Roma / Çingeneler): Kökenleri MS 10-11. yüzyıllarda Hindistan’ın kuzeybatısından göç eden topluluklara dayanan, tamamen ayrı bir Hint-Aryan dilini (Romani) konuşan etnik gruptur. "Roman" kelimesi kendi dillerinde "insan" veya "koca" anlamına gelen Rom kökünden türemiştir; yani antik Roma veya modern Romanya ile hiçbir etimolojik bağı yoktur.

Bu kavramsal ayrımın iktisat tarihi açısından asıl önemi, Romanların Romen prensliklerine ayak bastıkları 14. yüzyıldan itibaren yasal olarak "Köle" (Robie) statüsüne alınmış olmalarıdır. Romenler mülk sahibi ve yönetici siyasi elitleri oluştururken, Romanlar yüzyıllar boyunca mülkiyet hakkından mahrum, bedava iş gücü olarak mülki yapının en alt basamağında tutulmuşlardır.

1.3. Orta Çağ Romen Prenslikleri: Transit Ticaret, Boyar Feodalizmi ve Çeper Entegrasyonu

Kavimler Göçü döneminin yarattığı uzun fetret devrinin ardından, 14. yüzyılda Karpatlar’ın güneyinde Eflak (Wallachia) ve doğusunda Boğdan (Moldavia) prenslikleri bağımsız siyasi yapılar olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Bu dönemde Romen topraklarında bağımsız bir iktisadi düşünceden bahsetmek mümkün değildir; iktisadi zihniyet kilise hukuku, voyvoda nizamnameleri ve feodal gelenekler içinde gömülüdür (embedded).

Transit Ticaret Ekonomisi

Eflak ve Boğdan, coğrafi konumları gereği Orta Avrupa, Baltık Dünyası, Bizans (daha sonra Osmanlı) ve Ceneviz/Venedik deniz ticaret ağlarının tam ortasında bir transit koridor işlevi görmüştür. Lwów (Lviv) ile Akerman ve Kili limanlarını bağlayan "Boğdan Ticaret Yolu", dönemin en canlı ticari arterlerinden biriydi. Bu durum, erken dönem prenslik ekonomilerinin ana gelir kaynağının tarımdan ziyade, bu ticaret yollarından ve gümrük kapılarından alınan gümrük vergileri (vamă) olmasına yol açmıştır. Voyvodalar, ticareti canlandırmak adına yabancı tüccarlara (özellikle Polonyalı, Alman ve Ermeni) geniş imtiyazlar (ticaret beratları) tanımışlardır.

Boyar Feodalizmi ve Kurumsal Yapı

Ülkenin iç iktisadi yapısı ise Batı Avrupa feodalizminden farklılaşan, kendine has bir toprak rejimine dayanıyordu. Toprağın nihai sahibi teorik olarak hükümdar (Voyvoda/Domn) olsa da, pratikte topraklar büyük soylular olan boyarların ve zengin manastırların kontrolündeydi.

• Özgür Köylülüğün Tasfiyesi: Başlangıçta özgür köy toplulukları (obști sătești) yaygınken, feodalizmin derinleşmesiyle köylüler toprağa bağımlı serfler (rumâni veya vecini) haline getirilmiştir.
• Osmanlı Ticaret Ağlarına Ekleniş (15.-16. Yüzyıl): Prensliklerin Osmanlı İmparatorluğu’nun süzerenliğini (üstünlüğünü) kabul etmesiyle iktisadi yapı yeni bir patika kazanmıştır. Nakdi haraç (cizye) ödeme yükümlülüğü ve daha da önemlisi Osmanlı payitahtının (İstanbul) iaşesini sağlama zorunluluğu, Eflak ve Boğdan’ı birer tarım ve hayvancılık çeperi haline getirmiştir. Tahıl, koyun ve kereste üretimi Osmanlı iç tekeline bağlanmış, bu durum bölgede yerli bir ticari burjuvazinin ve nakdi sermaye birikiminin doğmasını yüzyıllar boyunca geciktiren kurumsal bir tıkanıklığa yol açmıştır.

II. İmparatorluklar Arasında Bölünme ve Nüfus Hareketleri

19.Yüzyıl, Romen topraklarının hem jeopolitik sınırlarının hem de sosyo-ekonomik demografisinin emperyal güç mücadeleleriyle yeniden kurulduğu bir dönemi ifade eder. Bu yüzyılda Karpatlar, Tuna ve Karadeniz üçgeni; Çarlık Rusyası, Osmanlı İmparatorluğu ve Habsburg Monarşisi arasındaki nüfuz çatışmalarının odağında yer almıştır. Söz konusu makro-tarihsel süreç, bölgede kalıcı kurumsal bölünmelere yol açarken, kitlesel nüfus hareketleri aracılığıyla çok katmanlı ve kozmopolit bir iktisadi çeper yapısı üretmiştir.

2.1. 1812 Sınır Çizgisi: Besarabya’nın Doğuşu ve İki Ayrı Siyasi Kaderin Miladı

Romen coğrafyasının modern tarihindeki en derin kurumsal ve mekânsal kırılma 1812 yılında gerçekleşmiştir. 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı’nı sona erdiren Bükreş Antlaşması, Napoléon Bonaparte’ın Rusya seferine hazırlandığı ve Çarlık diplomasisinin savaşı hızla kapatmak istediği bir konjonktürde imzalanmıştır. Bu antlaşmanın getirdiği en radikal kurumsal değişiklik, Osmanlı süzerenliğindeki özerk Boğdan Prensliği’nin (Moldavia) toprak bütünlüğünün parçalanması olmuştur.

• Coğrafi Kopuş: Boğdan Prensliği’nin Prut Nehri ile Dinyester Nehri arasında kalan doğu yarısı, Çarlık Rusyası’na terk edilmiştir. Rus yönetimi, ele geçirdiği bu yeni sınıra tarihsel referanslardan hareketle Besarabya (Bessarabia) adını vererek burayı imparatorluğun en güneybatı eyaleti (oblast) olarak kurgulamıştır. Prut’un batısında kalan Boğdan toprakları ise Osmanlı nüfuz alanında kalmıştır.
• İki Ayrı Patika: Bu yapay sınır çizgisi, yüzyıllardır aynı kurumsal yapıyı, dili (Romenkçe), feodal hiyerarşiyi ve Ortodoks inancını paylaşan tek bir toplumu fiziken ikiye bölmüştür. Batı Boğdan, 1859 yılında Eflak Prensliği ile birleşerek modern Romanya devletinin kurucu nüvesini oluşturacak ve Batı Avrupa kurumsal dünyasına eklemlenecektir. Doğu Boğdan (Besarabya) ise Çarlık Rusyası’nın yoğun otokratik idari yapısına, Ruslaştırma (Russification) politikalarına ve Kiril alfabesi dayatmasına maruz kalarak bugünkü bağımsız Moldova Cumhuriyeti’ne giden ayrı bir patikaya (path dependency) sürüklenecektir.
• İktisadi Sonuçlar: Rusya, Besarabya’yı geniş topraklara dayalı bir tahıl periferisi ve Karadeniz limanlarına (özellikle Odessa) hizmet eden bir lojistik üs olarak yapılandırmıştır. Yerel Romen boyarları (soyluları) Rus asiller sınıfına (dvorstvo) entegre edilmiş, yerel köylülük ise Rus serflik sisteminin ağırlığı altında ezilmiştir. 1812 Bölünmesi, Romen iktisadi düşüncesinde "kayıp topraklar" ve çeperleşme sorununun ilk büyük kuramsal arka planını oluşturmuştur.

2.2. Dobruca’nın Kozmopolit İktisadi Yapısı: Yerleşimler ve Muhaceret Koridoru

Tuna Nehri’nin doğusu ile Karadeniz arasında sıkışan Dobruca (Dobrogea) bölgesi, Eflak ve Boğdan prensliklerinin aksine, 15. yüzyılın başlarından itibaren doğrudan Osmanlı sancağı olarak yönetilen stratejik bir iktisadi havza olmuştur. Prensliklerde Müslümanların yerleşmesi ve mülk edinmesi formel olarak yasakken, Dobruca tamamen imparatorluğun iskân ve ticaret politikalarının laboratuvarı haline getirilmiştir.

Osmanlı Dönemi Erken İskân Yapısı

13.Yüzyılda Sarı Saltuk önderliğindeki erken Türkmen yerleşimlerinin ardından, Osmanlı idaresi Anadolu’dan (özellikle Canik ve Konya yörelerinden) yoğun Yörük-Türkmen nüfusu Kuzey ve Güney Dobruca’ya yerleştirmiştir. Bölge; Babadağ Medresesi, camileri ve tekke kültürüyle Balkanlar’da İslamiyet'in ve Osmanlı sınır ekonomisinin en canlı merkezlerinden biri haline gelmiştir. Geniş otlakları ve verimli toprakları, Osmanlı sarayının ve İstanbul halkının et, tahıl ve kereste ihtiyacını karşılayan bir iç pazar periferisi olarak kurgulanmıştır.

Kırım Tatar Muhacereti ve Emek Gücü Düzenlemesi

1783 yılında Kırım Hanlığı’nın Rusya tarafından ilhak edilmesi ve ardından 1853-1856 Kırım Savaşı, Dobruca’nın demografik ve iktisadi yapısını kökten değiştiren büyük bir Tatar göç dalgasını tetiklemiştir. Yurtlarından sürülen yüz binlerce Kırım Tatarı ve Nogay, Osmanlı devleti tarafından Dobruca’nın boş ve bataklık arazilerine planlı bir şekilde iskân edilmiştir. İktisat tarihi açısından bu iskân politikası, hem boş arazilerin tarıma açılmasını (şenlendirme) sağlamış hem de Rusya sınırında sadık bir askeri-demografik tampon bölge oluşturmuştur. Tatarlar, bölgeye gelişmiş hayvancılık ve kuru tarım tekniklerini getirerek Dobruca’nın iktisadi verimliliğini artırmışlardır.

1864 Çerkes Sürgünü ve Geçiş Koridoru

1864 yılında Kafkasya’daki Rus işgali ve ardından yaşanan Çerkes Soykırımı, Dobruca’yı Doğu Avrupa’nın en dramatik mülteci koridorlarından biri haline getirmiştir. Trabzon ve Samsun gibi limanlardan gemilerle tahliye edilen Çerkes mültecilerin önemli bir kısmı Köstence (Constanța) ve Varna limanlarına sevk edilmiştir. Osmanlı Muhacirin Komisyonu, yaklaşık 10.000 Çerkesi Kuzey Dobruca’da (özellikle Babadağ, Tulça ve çevresindeki köylere) yerleştirmiştir. Çerkes nüfus, bölgenin tarımsal iş gücüne katılmış, yerel altyapı çalışmalarında (örneğin Tulça Aziziye Camii'nin inşası ve köy yollarının yapımı) aktif rol oynamıştır. Bu dönemde kurulan Slava Cercheză ve Cerchezu gibi köyler, Kafkasya kurumsal kültürünün Tuna ağzındaki mekânsal izleri olarak kalmıştır.

 

2.3. Sınır Güvenliğinden Azınlık Statüsüne: 93 Harbi Sonrası Çöküş ve Romenleşme

1870'lerin başına gelindiğinde Dobruca, nüfusunun yaklaşık %60’tan fazlasını Türk, Tatar, Nogay ve Çerkeslerin oluşturduğu belirgin bir Müslüman-Türk yurdudur. Ancak bu demografik ve iktisadi denge, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) ile tamamen tasfiye edilmiştir.

Çerkeslerin Tasfiyesi ve Büyük Muhacirlik

Rus ordularının Tuna’yı geçerek Dobruca’yı işgal etmesi, Müslüman nüfus için kitlesel bir kaçış ve yıkım (Muhacirlik) dönemini başlatmıştır. 1878 Berlin Antlaşması ile Dobruca’nın kaderi radikal bir biçimde değişmiştir:

• Antlaşmanın getirdiği en sert uluslararası kurumsal dayatmalardan biri, Rusya’nın baskısıyla Çerkes nüfusun Dobruca’dan tamamen çıkarılması zorunluluğudur. Rus yönetimi, Kafkasya’da karşılaştığı direnişin intikamı ve sınır güvenliği gerekçesiyle, Dobruca’daki Çerkeslerin Osmanlı’nın iç vilayetlerine (Anadolu, Ürdün, Suriye) sürülmesini şart koşmuştur. Bu doğrultuda, bölgedeki kalıcı Çerkes varlığı bir yıl içinde tamamen tasfiye edilmiş, arkalarında sadece boşaltılmış köyler ve Romenleşen yer adları kalmıştır.

Kurumsal Romenleşme ve Mülkiyet Değişimi

Berlin Antlaşması ile Kuzey Dobruca, bağımsızlığını yeni kazanan Romanya Krallığı’na bırakılmıştır. Romanya devleti, Batı dünyasına modern ve hukuki bir devlet olduğunu kanıtlamak adına, başlangıçta Müslüman tebaaya karşı oldukça esnek ve hoşgörülü bir kurumsal politika izlemiştir:

• Müslümanların dini vakıfları, müftülük kurumları korunmuş ve mülkiyet haklarına formel olarak saygı gösterilmiştir.
• Ancak devlet, eş zamanlı olarak stratejik bir "Romenleştirme" (Romanianization) politikası yürürlüğe koymuştur. Karpatlar’ın ötesinden ve Eflak/Boğdan’dan binlerce Romen köylü, gazi ve memur aile, devlet teşvikleri ve toprak tahsisleriyle Dobruca’ya göç ettirilmiştir.

Büyük boyar mülkiyetinin yerine Romen küçük toprak sahipliğinin ikame edildiği bu yeni mülkiyet rejimi, Müslüman Türk ve Tatar nüfusu zamanla kendi öz yurtlarında azınlık statüsüne düşürmüştür. Kurumsal ve ekonomik baskıların artması, 1920 ve 1930'larda Türkiye Cumhuriyeti ile yapılan nüfus sözleşmeleriyle Dobruca'dan Anadolu'ya yönelecek olan nihai kitlesel göç dalgalarının kurumsal zeminini hazırlamıştır.

III. Unutulan Emek ve Sosyal Tecrit: Roman Tarihi

Romanya coğrafyasının kurumsal ve iktisadi gelişimini anlamak, mülkiyet rejimlerinin ve iş gücü piyasalarının en altında yer alan, yüzyıllar boyunca emeği sömürülen ancak iktisat tarihi anlatılarında sıklıkla göz ardı edilen Roman azınlığının tarihsel patikasını incelemeyi zorunlu kılar. Romanların bu topraklardaki varlığı, Orta Çağ'ın hukuk dışı kölelik düzeninden İkinci Dünya Savaşı'nın imha politikalarına ve modern dönemin yapısal dışlanmışlık sorunlarına uzanan bir kurumsal tecrit tarihidir.

3.1. Romen Prensliklerinde Kölelik (Robie) Rejimi (14. Yüzyıl- 1856)

Romanların 14. yüzyılda Eflak ve Boğdan prensliklerine ayak basmalarıyla birlikte karşılaştıkları yasal statü, Batı Avrupa'daki serflikten ya da feodal bağımlılıktan çok farklı, tam anlamıyla bir mal statüsü, yani Kölelik (Robie) rejimi olmuştur. 1385 tarihli Eflak belgelerinde formel olarak tescillenen bu sistem, 19. yüzyılın ortalarına kadar kesintisiz bir biçimde sürdürülmüştür.

Romen hukuk ve iktisat tarihinde kölelik rejimi, kurumsal olarak üç ana mülkiyet kategorisine ayrılmıştır:

1. Prens/Devlet Köleleri (Robi Domnești): Doğrudan voyvodanın veya devlet maliyesinin mülkü olan, genellikle göçebe olarak yaşayan ve devlete yıllık vergi (altın veya zanaat ürünü) ödeyen gruptur.
2. Boyar Köleleri (Robi Boierești): Büyük toprak sahibi soyluların şahsi mülkü olan, tarımsal üretimde veya boyar konaklarındaki ev hizmetlerinde boğaz tokluğuna çalıştırılan gruptur.
3. Manastır/Kilise Köleleri (Robi Mănăstirești): Ortodoks kiliselerinin ve manastırların geniş topraklarında bedava tarım iş gücü ve zanaatkar olarak istihdam edilen, mülkiyet hakları kilise hukukunun koruması altında olan gruptur.

Emeğin İktisadi Sömürüsü

Roman köleler, feodal Romen ekonomisinde zanaat ve uzmanlaşmış emek arzının omurgasını oluşturmuştur. Özellikle demircilik, bakırcılık, marangozluk, dericilik ve altın arama gibi kritik teknik alanlarda üretim tekelini ellerinde tutmuşlardır. Boyarlar ve manastırlar, bu yetenekli iş gücünü parayla kiraya verebilir, pazarlarda hayvan gibi satabilir, miras bırakabilir veya borçlarına karşılık devredebilirdi. Romanların formel olarak hiçbir mülkiyet, evlilik veya seyahat hakkı yoktu; aile bireyleri mülk sahipleri tarafından birbirlerinden koparılarak farklı kişilere satılabilirdi. Bu durum, yerli Romen köylülerinin (rumâni) toprağa bağlı serf olduğu bir düzende, Romanların doğrudan şahsa bağlı "meta" olarak konumlandırıldığı en vahşi emek sömürüsü biçimiydi.

1856  Lisyonist (Kölelik Karşıtı) Reformlar

19.Yüzyılın ortalarında, Batı Avrupa'da (özellikle Fransa'da) eğitim gören genç Romen entelektüelleri (Mihail Kogălniceanu, Cezar Bolliac gibi "1848 Nesli"), köleliği ülkenin uygar dünyadaki imajını lekeleyen ve ekonomik modernleşmeyi engelleyen en büyük kurumsal ayıp olarak görmeye başlamışlardır. Bu liberal aydınlanma dalgasının ve yükselen kölelik karşıtı (abolisyonist) hareketin baskısıyla, kölelik rejimi kademeli olarak tasfiye edilmiştir.

Boğdan'da 1855, Eflak'ta ise 20 Şubat 1856 tarihinde çıkarılan yasalarla Roman köleliği formel olarak tamamen kaldırılmıştır. Bu tarihi karar, ABD'deki kölelik karşıtı yasalardan (Emancipation Proclamation) bile öncedir. Ancak mülk sahiplerine devlet tarafından tazminat ödenirken, serbest bırakılan Romanlara ne toprak ne de iktisadi bir sermaye verilmiştir. Bu kurumsal eksiklik, Romanların özgürleştikten sonra da mülksüz, vasıfsız ve ucuz iş gücü olarak toplumsal hiyerarşinin en altında kalmasına, yani yoksulluğun kuşaklararası aktarımına yol açmıştır.

 

3.2. Savaş Dönemi ve Porajmos (Yıkım): Roman Soykırımı’nın Ekonomi-Politiği

Kölelik rejiminin kalkmasının üzerinden henüz bir asır geçmeden, İkinci Dünya Savaşı döneminde Romanlar tarihsel olarak en büyük varoluşsal tehditle karşı karşıya kalmışlardır. Nazi Almanyası'nın müttefiki olan aşırı milliyetçi ve faşist Romen diktatör Mareşal Ion Antonescu (1940-1944), ülkeyi etnik olarak "temizleme" ve homojen bir ulus-devlet yaratma politikası gütmüştür.

Roman toplumu için bu dönem, Çingenece "Porajmos" (Yıkım / Katliam) olarak adlandırılan soykırım sürecidir. Antonescu rejimi, 1942 yılının yaz aylarından itibaren sistematik bir etnik arındırma operasyonu başlatmıştır:

• Transdinyester Sürgünü: Yaklaşık 25.000 Roman (12.000 civarı göçebe ve 13.000 civarı "tehlikeli/istenmeyen" yerleşik Roman), tren vagonlarına doldurularak o dönem Romen askeri işgali altında bulunan Bug ve Dinyester nehirleri arasındaki Transdinyester toplama kamplarına sürülmüştür.
• İnsani ve İktisadi Bilanço: Sürgün edilen Romanların tüm menkul ve gayrimenkul varlıklarına, atlarına ve zanaat aletlerine devlet tarafından el konulmuş, yani tam anlamıyla bir ekonomik yağma gerçekleştirilmiştir. Kamplardaki insani koşullar tam bir felaketti; açlık, dondurucu soğuklar, tifo salgınları ve Romen jandarmasının sistematik infazları sonucunda, sürülen 25.000 Romanın en az yarısı (11.000'den fazlası) hayatını kaybetmiştir. Porajmos, Roman toplumunun entelektüel ve zanaat birikimini fiziksel olarak yok ederek, savaş sonrası dönemde topluluğun sosyo-ekonomik toparlanma kabiliyetine ölümcül bir darbe vurmuştur.

3.3. Günümüz Gerçekliği: İstatistiksel Uçurumlar ve Yapısal Dışlanma

Savaş sonrasındaki komünist rejim döneminde (1945-1989), Romanlar resmi olarak "proletaryanın" bir parçası kabul edilerek fabrikalarda ve kolektif çiftliklerde zorunlu istihdama tabi tutulmuş ve göçebelik formel olarak yasaklanmıştır. Ancak 1989 Devrimi'yle birlikte piyasa kapitalizmine geçiş (Şok Terapi), en çok kurumsal korumadan mahrum olan Romanları vurmuştur. Fabrikaların kapanmasıyla ilk işten çıkarılanlar Romanlar olmuş, topluluk hızla derin bir yoksulluk ve marjinalleşme sarmalına sürüklenmiştir.

Resmi Veriler ve Sosyolojik Tahminler Arasındaki Uçurum

Günümüz Romanya'sında Roman nüfusunun niceliği, uluslararası kurumsal raporlar ile resmi istatistikler arasında devasa bir uyumsuzluk sergilemektedir:

 

 

Veri Kaynağı	Beyan Edilen / Tahmin Edilen Roman Nüfusu	Toplam Nüfusa Oranı (%)
2021 Resmi Nüfus Sayımı	569.477	%3.4
Avrupa Konseyi & Dünya Bankası Tahminleri	1.500.000- 1.850.000	%8.0 - %10.0

Aradaki bu belirgin uçurum, kurumsal iktisadın enformel normlar çerçevesinde açıkladığı "damgalanma korkusu" (social stigma) ile doğrudan ilişkilidir. Toplumda yaygın olan ırkçılık ve sistemik ayrımcılık nedeniyle, asimile olmuş veya orta sınıfa yükselmiş birçok Roman, devlet kayıtlarında kendisini "Romen" veya yaşadığı bölgeye göre "Macar" olarak deklare etmeyi tercih etmektedir.

İş Gücü Piyasasına Entegrasyon ve Yapısal Sorunlar

Bugün Romanya’da Roman toplumu, Avrupa Birliği standartlarının çok altında sosyo-ekonomik göstergelere sahiptir. İş gücü piyasasında karşılaştıkları bariyerler yapısal bir nitelik taşır:

• Eğitim Eksikliği: Roman çocuklarının okullaşma oranı, erken okul terki ve ayrıştırılmış (segregated) okullarda eğitim görme sıklığı oldukça yüksektir. Bu durum, beşerî sermaye birikimini (human capital) engellemektedir.
• Kayıt Dışı İstihdam: Formel iş gücü piyasasında uğradıkları ayrımcılık (işe alımlarda karşılaşılan önyargılar), Roman nüfusun ezici çoğunluğunu hurda toplayıcılığı, mevsimlik tarım işçiliği ve sokak ticareti gibi güvencesiz, kayıt dışı ve düşük gelirli sektörlerde çalışmaya zorlamaktadır.
• Mekânsal Tecrit: Birçok Roman cemaati, şehirlerin çeperlerinde, su ve elektrik gibi temel altyapı hizmetlerinden mahrum, getto benzeri yerleşimlerde (örneğin Cluj'daki Pata Rât çöp toplama alanı çevresi) yaşamaktadır.

Avrupa Birliği fonları ve Romanya devletinin stratejik eylem planları kapsamında Romanların entegrasyonuna yönelik formel adımlar atılsa da, yüzyılların biriktirdiği enformel dışlama pratikleri ve patika bağımlılığı, Roman emeğinin Romanya ekonomisine tam ve adil katılımını engelleyen en büyük yapısal tıkanıklık olarak 2026 yılında da varlığını sürdürmektedir.

IV. Batı Vilayetlerinin Dokusu: Çok Kültürlü Transilvanya ve Banat

Romanya’nın batı sınırlarını oluşturan Transilvanya ve Banat bölgeleri, Eflak ve Boğdan prensliklerinin aksine, yüzyıllar boyunca Habsburg Monarşisi ve Macaristan Krallığı'nın idari, hukuki ve iktisadi şemsiyesi altında gelişmiştir. Bu tarihsel arka plan, bölgelerin kurumsal yapılarını Batı Avrupa tipi bir mülkiyet rejimine, erken endüstriyel uzmanlaşmaya ve çok etnikli bir demografik matrise eklemlemiştir. Karpatlar'ın batısında kalan bu coğrafya, farklı etnik grupların belirli iktisadi iş bölümleri ve kurumsal roller üstlendiği, çok kültürlü bir ekonomik dokunun laboratuvarı niteliğindedir.

4.1. Macar Azınlığı ve Sekeller: Habsburg Mirası ve Endüstriyel Dönüşüm

Transilvanya'nın modern Romanya'ya entegrasyonu (1918 Trianon Antlaşması), bölgenin en köklü kurucu unsurlarından biri olan Macar nüfusunu ülkenin en büyük etnik azınlığı haline getirmiştir. Macar varlığı, Transilvanya'nın hem feodal kurumsal yapısında hem de modern kapitalist şemaya geçişinde belirleyici bir rol oynamıştır.

Habsburg Kurumsal Mirası ve Şehirleşme

Orta Çağ'dan itibaren Transilvanya, "Üç Millet İttifakı" (Unio Trium Nationum: Macar soyluları, Sakson burjuvazisi ve Sekel askeri elitleri) tarafından yönetilmiştir. Bu ittifakın dışında bırakılan yerli Romen köylülüğü uzun süre serflik statüsünde kalırken; Macar elitleri toprak mülkiyetini, siyasi temsili ve kentsel yönetimi ellerinde tutmuşlardır. Habsburg yönetimi altındaki iktisadi rasyonalizasyon ve 1867 Avusturya-Macaristan Uzlaşması (Ausgleich), Transilvanya'da Batı tipi bir kentsel altyapının ve mülkiyet güvencesinin kurumsallaşmasını sağlamıştır. Cluj-Napoca (Klausenburg/Kolozsvár), Oradea ve Târgu Mureș gibi merkezler, Macar idari ve entelektüel sermayesinin yoğunlaştığı, bankacılık ve ticaret ağlarının organize edildiği modern sanayi kentlerine dönüşmüştür.

Sekeller (Székelys) ve Mekânsal İktisat

Transilvanya'nın doğusundaki dağlık Karpat havzasında (bugünkü Harghita, Covasna ve Mureș vilayetleri) yoğunlaşan Macar kökenli Sekeller, tarihsel olarak sınır muhafızı statüsüne sahip, vergiden muaf ve özgür topraklara hükmeden askeri-otonom bir topluluktur. Bu tarihsel coşkunluk, Sekel topraklarında büyük feodal malikanelerin yerine, küçük ve orta ölçekli köylü mülkiyetine dayalı, ormancılık ve hayvancılık odaklı kolektif bir dağ ekonomisi üretmiştir.

Özerklik Tartışmalarının İktisadi Boyutu

Günümüz Romanya siyasetinde Sekelistan'ın (Tinutul Secuiesc) talep ettiği kültürel ve idari özerklik arayışının arka planında güçlü bir mali ademimerkeziyetçilik (fiscal decentralization) ve bölgesel kalkınma tezi yatmaktadır. Macar elitleri ve yerel yönetimler, bölgede üretilen vergi gelirlerinin Bükreş’teki merkezi otorite tarafından absorbe edildiğini ve Karpatlar'ın doğusuna kıyasla batı vilayetlerine yeterli altyapı yatırımı dönmediğini savunmaktadır. Bölgesel iktisadi uçurumlar, etnik kimlik taleplerini besleyen yapısal bir kaldıraç işlevi görmektedir.

4.2. Dağların İzole İşçileri: Habsburg Madencilik Politikaları ve Erken Sanayi Kültürü

18-19. yüzyıllarda Habsburg Monarşisi, genişleyen imparatorluğun hammadde ve metal ihtiyacını karşılamak amacıyla Transilvanya Alpleri ile Banat Dağları'nı stratejik bir madencilik ve metalurji havzası olarak ilan etmiştir. Bu merkantilist ve erken kapitalist genişleme, yerel tarım nüfusunun ötesinde, spesifik endüstriyel bilgi birikimine (know-how) sahip kalifiye iş gücünün bölgeye göç ettirilmesini zorunlu kılmıştır.

 

Çek ve Slovak Madencilerin Havzaya Entegrasyonu

Habsburg maden idaresi (Bergdirektion), Bohemya, Moravya ve Slovakya'nın dağlık bölgelerinden derin kuyu madenciliği, metal ergitme ve taşımacılık konusunda uzmanlaşmış binlerce Çek ve Slovak işçiyi Banat (özellikle Reșița, Anina ve Oravița çevresi) ile Apuseni Dağları'na yerleştirmiştir.

• İzole Havza Kültürü: Bu işçiler, zorlu coğrafi koşullarda, dış dünyaya kapalı ancak kendi içlerinde yüksek disiplinli sanayi kolonileri kurmuşlardır.
• Kurumsal Katkı: Çek ve Slovak toplulukları, bölgeye sendikalaşmanın erken formlarını, işçi yardımlaşma sandıklarını (Bruderlade) ve sıkı bir vardiya disiplinini getirmişlerdir. Bugün Banat'taki Eibenthal gibi köyler, bu izole Çek madenci kültürünün dilsel ve kurumsal kalıntılarını halen yaşatmaktadır.

Transilvanya Saksonları (Almanlar) ve Sınai Rasyonalizm

12.Yüzyıldan itibaren bölgeye yerleşen ancak 19. yüzyıl Habsburg endüstriyel hamlesiyle kurumsal rollerini pekiştiren Transilvanya Saksonları (Almanlar), bölgenin erken sanayi kültürünün entelektüel ve teknolojik mimarlarıdır. Brașov (Kronstadt), Sibiu (Hermannstadt) ve Sebeș (Mühlbach) gibi yedi tahkim edilmiş şehir (Siebenbürgen) etrafında örgütlenen Saksonlar, lonca sisteminden fabrika üretimine geçişi başarıyla yönetmişlerdir.

• Teknolojik Dönüşüm: Sakson girişimciler ve mühendisler; kömür üretimi, demir-çelik metalürjisi ve tekstil sanayiinde Alman endüstriyel standartlarını (DIN öncülleri) havzaya taşımışlardır.
• İş Ahlakı ve Kurumsal Güven: Alman Protestan (Lüterci) iş ahlakı, rasyonel muhasebe teknikleri ve teknik eğitime dayalı beşerî sermaye modeli, Transilvanya'yı Osmanlı çeperindeki bölgelerden ayıran en net kurumsal sınır çizgisini oluşturmuştur.

Habsburg Monarşisi'nin planlı iskân politikalarıyla şekillenen bu çok etnikli iş gücü yapısı; Çeklerin derin kuyu uzmanlığını, Slovakların metal işçiliğini, Saksonların sınai organizasyon kabiliyetini ve Macarların idari-ticari sermayesini bir araya getirerek, Batı Romanya'yı Doğu Avrupa'nın en dinamik ve dirençli erken sanayi havzalarından biri haline getirmiştir.

V. Romen İktisadi Düşüncesinin Doğuşu ve Büyük Kuramsal Tartışmalar

Romanya’nın 19. yüzyıl boyunca sergilediği makro-tarihsel ve kurumsal dönüşüm, kaçınılmaz olarak zengin bir iktisadi düşünce literatürünü ve derin kuramsal tartışmaları beraberinde getirmiştir. Batı Avrupa kapitalizminin kurumsal ve sınai normlarıyla çok erken bir dönemde yüzleşen Romen entelektüelleri; serbest ticaret ile korumacılık, tarımsal uzmanlaşma ile sanayileşme ve Batı kurumlarının ithali ile yerli sosyo-ekonomik gerçeklikler arasındaki çelişkileri analiz etmek zorunda kalmışlardır. Bu süreç, çevre (periferi) bir ülkenin merkez ekonomiler karşısındaki konumunu anlama çabası taşıyan özgün bir iktisadi düşünce geleneği doğurmuştur.

5.1. Klasik Liberalizm ve Tarımcı Tez (1812-1859): Serbest Ticaretin Cazibesi

19.Yüzyılın ilk yarısında Romen topraklarında iktisadi düşüncenin kurumsal çerçevesini belirleyen en önemli gelişme, 1829 Edirne Antlaşması ile Osmanlı ticari tekelinin kalkması ve Tuna prensliklerinin (Eflak ve Boğdan) Batı pazarlarına, özellikle İngiliz ve Fransız ticaret ağlarına açılması olmuştur. Bu dönemde yürürlüğe giren ve prensliklerin ilk modern anayasal metinleri sayılan Organik Nizamnameler (Regulamentul Organic), mülkiyet haklarını güvence altına alırken, rasyonel bir mali idarenin de temellerini atmıştır.

Bu kurumsal konjonktürde yükselen ilk iktisadi akım, Adam Smith ve David Ricardo’nun liberal prensiplerinden beslenen Klasik Liberalizm ve Tarımcı Tez olmuştur:

• Karşılaştırmalı Üstünlükler Prensiplerinin Benimsenmesi: Romen liberal düşünürleri, prensliklerin verimli toprak yapısı ve geniş tahıl üretim kapasitesi nedeniyle, uluslararası iş bölümünde tarımsal bir uzmanlaşmaya gitmesi gerektiğini savunmuşlardır. Onlara göre, Batı Avrupa'ya ham madde (buğday, mısır, hayvancılık ürünleri) ihraç etmek ve karşılığında mamul mal ithal etmek, ülkenin refahını artırmanın en rasyonel yoluydu.
• Nicolae Suțu (1798-1871): Romen iktisadi düşüncesinin ilk sistemik teorisyeni kabul edilen Boğdanlı devlet adamı ve iktisatçı Nicolae Suțu, bu tarımcı-liberal tezin en güçlü savunucusuydu. Suțu, Jean-Baptiste Say ve Adam Smith’in görüşlerini Romen gerçekliğine uyarlayarak, yapay ve zoraki sanayileşme girişimlerine sert bir şekilde karşı çıkmıştır. Ülkenin beşerî ve mali sermaye birikiminin henüz bir sanayi hamlesini kaldıramayacağını, korumacı gümrük duvarlarının sadece verimsizlik ve rant üreteceğini ileri sürmüştür. Suțu’ya göre Romanya, serbest pazar mekanizması ve serbest ticaret (laissez-faire, laissez-passer) yoluyla küresel kapitalizme eklemlenmeli ve zenginleşmeliydi.

5.2. Junizm ve "Biçimsiz Öz" (Formă fără fond) Eleştirisi: Erken İktisadi Milliyetçilik

19.Yüzyılın ikinci yarısında, özellikle 1859 yılında prensliklerin birleşmesi ve ardından kurulan modern Romanya devletinin hızlı kurumsal ithal hamlesi, muhafazakâr ve milliyetçi entelektüel çevrelerde büyük bir tepki dalgası doğurmuştur. Yaş (Iași) kentinde kurulan ve Romen entelektüel tarihine yön veren Junimea (Gençlik) cemiyeti, bu tepkinin kuramsal merkezi haline gelmiştir.

Junizmin kurucusu Titu Maiorescu tarafından ortaya atılan "Biçimsiz Öz" (Formă fără fond / Form Without Substance) kuramı, başlangıçta edebi ve kültürel bir eleştiri olarak doğsa da kısa sürede çok güçlü bir ekonomi-politik eleştiriye dönüşmüştür:

Biçimsiz Öz Kuramı: Batı Avrupa’nın yüzyıllar süren organik tarihi, sınıfsal mücadeleleri ve iktisadi birikimi sonucunda ürettiği kurumların (parlamento, serbest pazar, liberal yasalar, modern bankacılık), alt yapısı hazır olmayan feodal ve köylü karakterli bir topluma tepeden inme ithal edilmesinin, toplumda işlevsel bir karşılık bulamayacağı, aksine yapısal bir yozlaşma üreteceği tezidir.

• Mihai Eminescu’nun (1850-1889) İktisadi Analizleri: Romen ulusal şairi olmasının ötesinde, keskin bir gazeteci ve iktisat tarihçisi olan Mihai Eminescu, Junist iktisadi milliyetçiliğin en radikal kalemi olmuştur. Eminescu, klasik liberalizmi ve serbest pazarı çevre ülkeleri sömüren bir "illüzyon" olarak nitelendirmiştir. İngiltere ve Fransa gibi merkez ülkelerin serbest ticaret baskısıyla Romen zanaatkarlığını ve yerli üretim unsurlarını yok ettiğini, ülkeyi Batı'nın ucuz mamul mallarının pazarı ve ham madde deposu haline getirdiğini savunmuştur.
• Sosyal Yapı Deformasyonu: Eminescu, ithal edilen liberal kurumların ve serbest pazarın, yerli bir burjuvazi yaratmak yerine, sadece spekülatif sermaye ve aracı bürokrat sınıfları ürettiğini ileri sürmüştür. Ona göre bu durum, ülkenin gerçek üretici gücü olan Romen köylülüğünün sırtındaki vergi ve sömürü yükünü daha da ağırlaştırmıştır. Eminescu’nun bu çıkışları, kurumsal iktisadın "organik kurumsal gelişim" tezlerinin çevre coğrafyalardaki ilk erken örneklerinden biridir.

5.3. Friedrich List’in Romen Takipçileri: Bebek Sanayiler Korumacılığı

19.Yüzyılın son çeyreğine gelindiğinde, serbest ticaret politikasının Romanya’yı yapısal bir çeperleşmeye mahkûm ettiği algısı daha da güçlenmiştir. Bu dönemde Romen iktisatçıları, Adam Smith’in kozmopolit teorisinin yerine, Alman Tarihçi Okulu'nun ve özellikle Friedrich List’in "Ulusal Sistem" (Das Nationale System der Politischen Ökonomie) teorisini ikame etmeye başlamışlardır.

Bu korumacı ve sanayileşmeci hamlenin Romen literatüründeki en önemli figürü Petre S. Aurelian (1833-1909) olmuştur. Başbakanlık ve Akademisyenlik de yapan Aurelian, List’in fikirlerini sistemli bir şekilde Romanya’ya uyarlamıştır:

• Bebek Sanayiler Tezi (Infant Industry Argument): Aurelian, sanayileşmiş Batı Avrupa devletleri karşısında Romanya’nın rekabet edebilmesinin tek yolunun, yeni doğan ve henüz emekleme aşamasında olan yerli sanayilerin devlet eliyle ve yüksek gümrük duvarlarıyla korunması olduğunu savunmuştur. Özgür bir piyasada, gelişmiş İngiliz ya da Alman sanayisinin, Romen imalat sektörünü daha doğmadan ezeceğini net bir şekilde ortaya koymuştur.
• 1886 Gümrük Tarifesi Kırılması: Aurelian ve ekibinin kuramsal çalışmaları, Romanya’nın 1886 yılında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile olan serbest ticaret anlaşmasını sonlandırarak aşırı korumacı bir gümrük tarifesine geçmesinde belirleyici olmuştur. Bu adım, Romanya’da ulusal sanayinin (özellikle gıda, tekstil, çimento ve metalurji alanlarında) doğuşunu tetikleyen kurumsal bir milattır.
• İktisadi Bağımsızlık Olmadan Siyasi Bağımsızlık Olamaz: Aurelian, 1878’de kazanılan siyasi bağımsızlığın, yerli bir sanayi altyapısı ve kendi kendine yeten bir ulusal ekonomi inşa edilmediği sürece "görünürde" kalacağını; ülkenin er ya da geç yabancı sermayenin sömürgesi haline geleceğini savunmuştur. Onun bu teorik mirası, 20. yüzyılın başındaki "Kendi Kendimize" (Prin Noi Înşine) şiarıyla hareket eden Romen Ulusal Liberal Partisi'nin ekonomi politikasının ideolojik temelini oluşturacaktır.

VI. 20. Yüzyılın İki Ucu: Mihail Manoilescu’dan Çavuşesku Sinizmine

20. yüzyıl, Romanya’nın iktisat tarihi ve düşüncesinde radikal kurumsal kırılmaların, ütopik endüstriyel tasarımların ve derin toplumsal krizlerin yaşandığı bir dönemi kapsar. Birinci Dünya Savaşı sonrası sınırlarını iki katına çıkararak kurulan "Büyük Romanya" (România Mare), çeper bir tarım ekonomisinden bağımsız bir sanayi gücü üretme arayışına girmiştir. Bu arayışın teorik zirvesini Mihail Manoilescu’nun uluslararası ticaret teorisini sarsan korumacı manifestosu oluştururken; yüzyılın ikinci yarısında Nicolae Ceaușescu (Çavuşesku) diktatörlüğü, bu bağımsızlıkçı sanayileşme idealini merkezi planlamanın en katı ve rasyonellikten uzak biçimiyle birleştirerek ülkeyi dramatik bir iktisadi çöküşe sürüklemiştir.

6.1. "Büyük Romanya" (1918-1940) ve Manoilescu Devrimi: Ticaret Hadlerinin Keşfi

1918 yılında Transilvanya, Banat, Bukovina ve Besarabya’nın birleşmesiyle kurulan Büyük Romanya, geniş bir iç pazar ve zengin doğal kaynaklar (özellikle petrol ve kereste) elde etmiştir. Ancak ülke halen nüfusunun ezici çoğunluğu köylü olan, verimliliği düşük bir tarım periferisi konumundadır. Bu yapısal tıkanıklık karşısında Romen mühendis, iktisatçı ve devlet adamı Mihail Manoilescu (1891-1950), klasik dış ticaret teorisinin temellerini sarsan radikal bir kuramsal çıkış yapmıştır.

Manoilescu, 1929 yılında Paris'te yayımlanan Théorie du protectionnisme et de l’échange international (Korumacılığın ve Uluslararası Mübadelenin Teorisi) adlı başyapıtında, David Ricardo'nun "Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi"ni ampirik ve matematiksel bir eleştiriye tabi tutmuştur:

• Sınai ve Tarımsal Verimlilik Asimetrisi: Manoilescu, bir ülkenin net refahını belirleyen temel unsurun, sanayi sektöründeki emeğin içsel verimliliğinin tarım sektöründeki emeğe oranla kat kat yüksek olması (Vs> Vt) gerçeği olduğunu savunmuştur. Matematiksel modelinde, tarım ve sanayi arasındaki bu yapısal verimlilik farkı nedeniyle, serbest ticaretin çevre ülkeleri sürekli bir "görünmez değer transferi" ile sömürdüğünü kanıtlamıştır.
• Ticaret Hadlerinin Tarım Aleyhine İşleyişi: Tarımsal üretime uzmanlaşmış bir ülke, sanayileşmiş bir ülkeden mamul mal ithal ederken, aslında düşük verimli emek saatlerini yüksek verimli emek saatleriyle takas etmektedir. Manoilescu, ticaret hadlerinin uzun vadede kaçınılmaz olarak tarım üreten periferi aleyhine, sanayi üreten merkez lehine bozulacağını (daha sonra Prebisch-Singer Tezi olarak ünlenecek olan fikrin ilk formülasyonu) ilan etmiştir.
• Latin Amerika Bağımlılık Okulu’na Etkisi: Manoilescu’nun bu teorisi, 1930'larda Latin Amerika'da büyük yankı uyandırmıştır. Brezilya ve Arjantin gibi ülkelerin iktisat bürokratları, Manoilescu’nun metinlerini İthal İkameci Sanayileşme (İİS) politikalarının kuramsal İncil'i haline getirmişlerdir. Raúl Prebisch ve Latin Amerika Bağımlılık Okulu (Dependencia), "Merkez-Çevre" analizi kurgularken doğrudan Manoilescu’nun ticaret hadleri eleştirisinden ilham almışlardır.

6.2. Çavuşesku Dönemi (1965-1989): Sanayi Takıntısı ve Ekonomik Cinnet

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyet nüfuz alanına giren Romanya, komünist merkezi planlama modelini benimsemiştir. 1965 yılında iktidara gelen Nicolae Ceaușescu, ironik bir biçimde, milliyetçi ve bağımsızlıkçı bir dış politika izlerken, iktisadi alanda 19. yüzyıl korumacı Romen düşünürlerinin ve Manoilescu’nun "ağır sanayi" idealini en ortodoks Stalinist planlama yöntemleriyle evlendirmiştir.

Manoilescuvari "Ağır Sanayi Takıntısı"

Çavuşesku rejimi, ülkenin rasyonel ekonomik kapasitesini ve hammadde gerçekliğini göz ardı ederek, milli gelirin %30'undan fazlasını petrokimya, devasa çelik dökümhaneleri (Galați Çelik Kombinası gibi) ve ağır makine sanayiine yatırmıştır.

• Ham Madde ile Üretim Çelişkisi: Romanya'nın yerli petrol rezervleri bu devasa rafinerileri beslemeye yetmediği için, ülke Orta Doğu'dan dövizle ham petrol ithal edip, bunu işleyerek Batı'ya satmaya çalışmıştır.
• Verimsizlik Sarmalı: Üretilen ağır sanayi malları Batı pazarlarında rekabet edemeyecek kadar kalitesiz ve verimsiz kalmış; bu yapay sanayileşme hamlesi ülkeyi devasa bir kaynak israfı ve dış borç sarmalına sürüklemiştir.

1980'ler Dış Borç Ödeme Cinneti ve Sosyal Çöküş

1970'lerde Batılı bankalardan (IMF ve Dünya Bankası dahil) alınan kredilerin geri ödeme dönemi geldiğinde ve 1979 Petrol Krizi patlak verdiğinde, Çavuşesku rejimi tam anlamıyla bir "iktisadi cinnet" patikasına girmiştir. Çavuşesku, Romanya’nın uluslararası finans sistemine olan bağımlılığını tamamen bitirmek amacıyla 11 milyar dolarlık dış borcun tamamını en kısa sürede ödeme kararı almıştır.

Bu karar, ülke ekonomisini ve toplumsal yaşamı tam bir felakete sürükleyen vahşi bir kemer sıkma (austerity) programına dönüştürülmüştür:

• Topyekûn İhracat ve Karne Sistemi: Ülkede üretilen neredeyse tüm tarım ürünleri, et, sebze, giysi ve enerji, döviz kazanmak amacıyla Batı dünyasına ihraç edilmiştir. İç pazar tamamen kurutulmuş; ekmek, un, şeker ve yağ tüketimi karne sistemine bağlanmıştır.
• Sosyal Alanın Karartılması: Şehirlerde elektrik, gaz ve ısınma enerjisi dramatik biçimde kısıtlanmıştır. Kış aylarında evlerin günde sadece birkaç saat ısıtılmasına izin verilmiş, sokak lambaları söndürülmüş, televizyon yayınları günde iki saate indirilmiştir.
• İktisadi Çöküş ve Sinizm: Fabrikalar hammadde yetersizliğinden durma noktasına gelirken, rejim medyasında "üretim rekorları kırıldığına" dair absürt ve sinik propagandalar yapılmıştır. Halkın temel biyolojik ihtiyaçlarının (gıda ve ısınma) dahi karşılanamadığı bu süreç, beşerî sermayeyi fiziksel ve psikolojik olarak tüketmiştir.

Borçların tamamı 1989 yılının yazında sıfırlanmış, ancak bu "pihros zaferi", Romanya toplumunu tamamen tüketmiş ve patlama noktasına getirmiştir. Aynı yılın aralık ayında gerçekleşen ve Çavuşesku çiftinin kurşuna dizilmesiyle sonuçlanan 1989 Romen Devrimi, rasyonellikten kopan, kurumsal esnekliğini yitiren ve toplumu biyolojik bir hayatta kalma sınırına hapseden bu sinik ekonomi politikasının kaçınılmaz ve kanlı bir faturası olmuştur.

VII. Sovyet Sonrası Parçalanmışlık ve Bölgesel Çelişkiler

1989 yılında Doğu Bloku’nun çöküşü ve 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması, Prut ve Dinyester nehirleri arasındaki coğrafyada derin kurumsal kırılmalara ve mikro-bölgesel parçalanmalara yol açmıştır. Romanya, sancılı bir geçiş döneminin ardından rotasını Batı kurumsal dünyasına çevirirken; Moldova Cumhuriyeti hem kimlik krizleri hem de egemenlik alanını daraltan ayrılıkçı hareketlerle yüzleşmek zorunda kalmıştır. Bu bölüm; Sovyet sonrası coğrafyadaki donmuş krizlerin ekonomi-politiğini, etnik otonomileri ve modern dönemde Romanya ile Moldova arasında hızla açılan makroekonomik makası kurumsal iktisat perspektifiyle incelemektedir.

7.1. Transdinyester Donmuş Krizi: Sanayi Mirası, Tekelleşme ve Yeni Konjonktür

Moldova’nın 1991 yılında bağımsızlığını ilan etmesinin hemen ardından, Dinyester Nehri’nin doğu şeridinde yer alan ve Rus/Ukrayna kökenli nüfusun yoğun olduğu bölge, Kişinev’in Romanya ile birleşme ihtimalinden çekinerek tek taraflı bağımsızlığını ilan etmiştir. 1992 Transdinyester Savaşı ile kurumsallaşan bu ayrılık, bölgeyi otuz yılı aşkın bir süredir devam eden bir "donmuş kriz" (frozen conflict) alanına çevirmiştir.

Sovyet Sanayi Mirasının Asimetrisi

Krizin arka planındaki temel yapısal faktörlerden biri, Sovyet planlı ekonomi modelinin (GOSPLAN) yarattığı asimetrik mekânsal iş bölümüdür. Sovyet döneminde Moldova SSC’nin tarımsal çeperi Prut ile Dinyester arasında kurgulanırken; ağır sanayi, enerji ve altyapı yatırımları tamamen Dinyester'in doğusuna (Transdinyester) yığılmıştır.

• Ekonomik Güç: Bağımsızlık döneminde Moldova topraklarının sadece %12'sini ve nüfusunun %17'sini oluşturan Transdinyester; Moldavya Metalurji Fabrikası (MMZ) ve Cuciurgan (Moldavskaya GRES) Elektrik Santrali sayesinde toplam endüstriyel üretimin %40'ını ve enerji üretiminin %90'ını elinde tutuyordu. Bu durum, Kişinev yönetimini uzun süre ayrılıkçı bölgeye karşı iktisadi ve enerjiktik olarak bağımlı kılmıştır.

"Sheriff" Holding Tekelinin Ekonomi-Politiği

Transdinyester (Pridnestrovie), uluslararası alanda tanınmayan bir "gri alan" olmasının avantajlarını kullanan, oligarşik bir korporatist modelle yönetilmektedir. Bölge ekonomisi, eski KGB ajanları tarafından kurulan Sheriff Holding tekelinin kontrolü altındadır. Süpermarket zincirlerinden akaryakıt istasyonlarına, bankalardan mobil operatörlere, tekstil fabrikalarından ünlü futbol kulübü FC Sheriff’e kadar ülke ekonomisinin neredeyse tamamı bu holdingin mülkiyetindedir. Rusya’dan gelen bedelsiz veya aşırı ucuz doğal gaz sübvansiyonları, bu tekelci yapının finansman modelini ve bölgedeki siyasi statükoyu ayakta tutan temel kurumsal yapıştırıcı olmuştur.

Ukrayna Savaşı Sonrası (2022-2026) Değişen İktisadi Baskılar

2022 yılında başlayan Ukrayna-Rusya Savaşı, Transdinyester’in kırılgan ekonomi-politiğini kökten sarsmıştır. 2026 yılına gelindiğinde, bölgenin en büyük lojistik ve kaçakçılık kapısı olan Ukrayna sınırı (özellikle Odessa hattı) tamamen kapatılmıştır.

• Ticari Eksen Kayması: Bu coğrafi abluka, Transdinyester'i dış dünya ile ticaret yapabilmek için tamamen Moldova Cumhuriyeti gümrük rejimine ve dolayısıyla Avrupa Birliği ile yapılan Derin ve Kapsamlı Serbest Ticaret Anlaşması (DCFTA) kurallarına uymaya zorlamıştır.
• Entegrasyon Baskısı: Rusya'dan Ukrayna borç hatları üzerinden gelen gaz sevkiyatının kesilme noktasına gelmesi, Sheriff tekelinin ve ayrılıkçı yönetimin Kişinev karşısındaki manevra alanını daraltmış, donmuş krizi ekonomik zorunluluklar üzerinden yasal Moldova sistemine entegre olmaya zorlayan yeni bir patikaya sokmuştur.

7.2. Gagavuz Yeri Özerkliği (1994): Kimlik Mücadelesi ve Tarımsal Çeper Gerçekliği

Moldova'nın güneyinde yaşayan ve Türkçe konuşan Ortodoks bir topluluk olan Gagavuzlar (Gökoğuzlar), Sovyetler Birliği dağılırken yükselen Romen milliyetçiliğine karşı kendi kimliklerini ve kurumsal varlıklarını koruma mücadelesine girişmişlerdir. 1990-1994 yılları arasında fiilen ayrılıkçı bir cumhuriyet gibi hareket eden bölge, Transdinyester'deki gibi kanlı bir iç savaşa dönüşmeden, rasyonel bir kurumsal uzlaşıyla Moldova devletine eklemlenmiştir.

1994 Anayasal Barış Modeli

23 Aralık 1994 tarihinde Moldova Parlamentosu’nun kabul ettiği yasa ile Gagavuz Yeri Özerk Bölgesi (Gagauzia / Gagauz Yeri) formel olarak kurulmuştur. Bu model, post-Sovyet coğrafyasındaki etnik çatışmaların barışçıl ve hukuki çözümü açısından uluslararası literatürde örnek bir kurumsal tasarım olarak kabul edilir:

• Gagavuzlara kendi yasama organları (Halk Topluşu), yürütme başkanları (Bașkan) ve kültürel/dilsel özerklik hakları tanınmıştır.
• En kritik kurumsal emniyet supabı olarak; Moldova’nın gelecekte bağımsızlığını kaybederek başka bir devletle (Romanya) birleşmesi durumunda, Gagavuz halkına kendi kaderini tayin etme (ayrılma) hakkı formel olarak anayasaya eklenmiştir.

Tarımsal Çeper Niteliği ve Yapısal Sıkışmışlık

Hukuki başarısına rağmen Gagavuz Yeri, Moldova ekonomisinin en kırılgan ve az gelişmiş tarımsal çeperini oluşturmaktadır. Bölge ekonomisi neredeyse tamamen bağcılık, şarap üretimi, tütün ve tahıl tarımına dayalıdır. Endüstriyel altyapının ve katma değerli üretimin yokluğu, bölgeyi merkezi bütçeden gelecek sübvansiyonlara ve dış yardımlara bağımlı kılmaktadır. Bu ekonomik sıkışmışlık, Gagavuz siyasetinin jeopolitik olarak Rusya yanlısı fonlar, Türkiye Cumhuriyeti'nin altyapı yatırımları (TİKA projeleri) ve AB hibe programları arasında çok yönlü bir yardım arayışına girmesine neden olmaktadır.

7.3. Modern Romanya ve Moldova (2007-2026): Makroekonomik Makasın Açılması

1812 yılında Bükreş Antlaşması ile Prut Nehri boyunca çekilen yapay sınır, iki asır sonra, 21. yüzyılın ilk çeyreğinde bu kez çok daha derin bir refah ve gelişmişlik sınırı olarak yeniden üretilmiştir. Romanya'nın 1 Ocak 2007 tarihinde Avrupa Birliği’ne tam üye olması, iki kardeş ülkenin makroekonomik patikalarını radikal bir biçimde birbirinden ayırmıştır.

Romanya’nın Bölgesel Güç Haline Gelişi: IT ve Otomotiv Üssü

Romanya, AB üyeliğinin getirdiği kurumsal istikrar, doğrudan yabancı sermaye girişleri ve uyum fonları sayesinde Güney Doğu Avrupa'nın en dinamik ekonomilerinden birine dönüşmüştür:

• Otomotiv Sektörü: Dacia-Renault (Mioveni) ve Ford (Craiova) yatırımlarıyla ülke, Avrupa'nın önemli bir otomotiv üretim merkezi haline gelmiştir.
• Teknoloji ve IT Patlaması: Bükreş, Cluj-Napoca, Timișoara ve Yaş gibi kentler; gelişmiş internet altyapısı, vergi teşvikleri ve nitelikli beşerî sermayesiyle küresel şirketlerin (Oracle, Amazon, Microsoft) Ar-Ge ve yazılım üssü haline gelmiştir. IT sektörü tek başına Romanya GSYİH’sinin %7’sinden fazlasını üretir duruma gelmiştir.

Beyin Göçü ve Demografik Aşınma

Bu ekonomik başarı hikayesinin madalyonunun diğer yüzünde ise ciddi bir kurumsal beşerî sermaye kaybı (brain drain) yer almaktadır. AB içindeki serbest dolaşım hakkı, milyonlarca kalifiye ve genç Romen vatandaşının (doktorlar, mühendisler, inşaat işçileri) İtalya, İspanya, Almanya ve İngiltere'ye göç etmesine yol açmıştır. Bu durum, modern Romanya ekonomisinde ciddi bir iş gücü açığı ve nüfus yaşlanması sorunu yaratmıştır.

Moldova ile Açılan Makroekonomik Makas

Romanya küresel pazarlara entegre olurken, Moldova Cumhuriyeti post-Sovyet geçiş döneminin kurumsal yozlaşması (örneğin 2014 yılındaki milyar dolarlık banka hortumlama skandalı), siyasi istikrarsızlıklar ve enerji krizleri nedeniyle Avrupa'nın en fakir ülkelerinden biri olarak kalmıştır. İki ülke arasındaki makroekonomik uçurum şu başlıklarla somutlaşmaktadır:

• Gelir ve Refah Uçurumu: Romanya’da kişi başına düşen GSYİH (SAGP), AB ortalamasının %80'ine yaklaşırken; Moldova, ancak Romanya'nın beşte biri ile dörtte biri oranında bir ekonomik büyüklük sergileyebilmektedir.
• Pasaportifikasyon ve Sosyal Entegrasyon: Moldova vatandaşlarının neredeyse üçte biri, AB serbest dolaşımından yararlanmak ve Romanya iş gücü piyasasına dahil olabilmek için tarihsel bağlarını kanıtlayarak Romanya vatandaşlığı almıştır. Bu durum, Moldova’nın nitelikli nüfusunun Prut’un batısına akmasını hızlandırmıştır.
• Jeopolitik Yakınlaşma (2022-2026): Ukrayna Savaşı'nın yarattığı güvenlik riskleri karşısında Kişinev’deki Batı yanlısı yönetim, AB adaylık statüsü almış ve Romanya ile olan enerji, lojistik ve hukuki entegrasyonunu en üst düzeye çıkarmıştır. Romanya, Moldova’nın tek taraflı Rus gazı bağımlılığını bitirmek için elektrik ve gaz hatlarını Prut üzerinden kendi şebekesine bağlamıştır.

1812’de kopan tek bir kökün iki ayrı siyasi kaderi, 2026 yılına gelindiğinde Avrupa Birliği kurumsal şemsiyesi altında, bu kez Romanya’nın merkez, Moldova’nın ise yakın çevre (semi-periferi) konumunda olduğu yeni bir asimetrik entegrasyon modeline doğru evrilmektedir.

Sonuç: Tarihsel Patika Bağımlılığı ve Kurumsal Evrim Açısından Romanya ve Çevresi

Bu çalışma boyunca incelenen makro-tarihsel süreçler, Karpatlar, Tuna ve Karadeniz üçgeninde yer alan Romen topraklarının ve yakın çeperinin geçirdiği yapısal dönüşümleri kurumsal iktisat perspektifiyle anlamlandırmayı mümkün kılmaktadır. Kuzey Dobruca’nın Osmanlı dönemindeki kozmopolit sınır ticaretinden 19. yüzyıldaki kitlesel muhaceret koridoruna dönüşümü, Roman toplumunun yüzyıllar süren hukuk dışı robie (kölelik) rejimiyle kurumsallaşan yapısal mülksüzlüğü ve Transilvanya ile Banat havzalarının Habsburg idari-teknolojik rasyonalizmiyle Batı tipi bir sınai derinliğe eklemlenmesi, bölgenin tek bir homojen iktisat tarihi anlatısına sığdırılamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.

Kurumsal iktisadın patika bağımlılığı (path dependency) tezi, 1812 Bükreş Antlaşması ile Prut Nehri boyunca çekilen yapay sınırın iki asır sonra bile Romanya ile Moldova arasında neden devasa bir makroekonomik ve kurumsal uçurum ürettiğini rasyonel bir biçimde açıklar. Çarlık Rusyası’nın otokratik ve tarımsal çeper politikalarına maruz kalan Doğu Boğdan (Besarabya/Moldova), Sovyetler Birliği döneminde de asimetrik bir mekânsal iş bölümüne mahkûm edilerek sanayi birikiminden koparılmıştır. Buna karşılık Batı kurumlarına entegre olan Romanya, sancılı geçiş dönemleri ve Çavuşesku rejiminin rasyonellikten uzak merkezi planlama cinnetine rağmen, AB üyeliğinin getirdiği kurumsal çıpa sayesinde Güney Doğu Avrupa’nın en dinamik IT ve otomotiv üslerinden biri haline gelmeyi başarmıştır.

Sonuç olarak; Transdinyester’deki Sovyet sanayi mirası ve oligarşik tekel modellerinden Gagavuz Yeri’nin tarımsal çeper sıkışmışlığına kadar günümüz post-Sovyet coğrafyasında karşılaşılan tüm mikro-bölgesel çelişkiler, geçmişteki emperyal mülkiyet rejimlerinin ve kurumsal tasarımların mekânsal izleridir. 2026 yılı konjonktüründe Ukrayna Savaşı’nın dayattığı lojistik ve jeopolitik zorunluluklar, Prut’un iki yakasını AB şemsiyesi altında yeniden birbirine yaklaştırırken; iktisadi düşünce tarihindeki serbest ticaret ile korumacılık, "biçimsiz öz" ile organik gelişim tartışmaları, çevre ülkelerin merkez ekonomiler karşısındaki egemenlik arayışlarında evrensel birer referans kaynağı olmaya devam etmektedir.

Kaynakça

• Antonescu, I. (2002). România în al Doilea Război Mondial: Documente și Materiale. București: Editura Militară.
• Achim, V. (2004). The Roma in Romanian History. Budapest: Central European University Press.
• Aurelian, P. S. (1886). Sistemul Național de Economie Politică: Opere Alese. București: Academia Română.
• Berend, I. T. (1996). Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery. Cambridge: Cambridge University Press.
• Ceaușescu, N. (1981). Raportul cu privire la progresul economico-social al României. București: Editura Politică.
• Chirot, D. (1976). Social Change in a Peripheral Society: The Creation of a Balkan Colony. New York: Academic Press.
• Eminescu, M. (1983). Opere IX: Articole Economice și Politice. București: Editura Academiei RSR.
• Iorga, N. (1915). Istoria Românilor din Dobrogea. București: Socec.
• Kogălniceanu, M. (1891). Dezrobirea Țiganilor: Ștergerea Sclavajului în Principatele Române. Iași: Editura Tipo-Litografică.
• Manoilescu, M. (1929). Théorie du protectionnisme et de l'échange international. Paris: Giard.
• Maiorescu, T. (1868). "În contra direcției de astăzi în cultura română". Convorbiri Literare, 2(19), 301-307.
• Mazzucato, M. (2026). The Common Good Economy: A New Compass. London: Allen Lane.
• Mitrany, D. (1930). The Land and the Peasant in Rumania: The War and Agrarian Reform (1917-21). Oxford: Oxford University Press.
• Prebisch, R. (1950). The Economic Development of Latin America and Its Principal Problems. New York: United Nations.
• Suțu, N. (1957). Opere Economice. București: Editura Științifică.
• Verdery, K. (1991). National Ideology Under Socialism: Identity and Cultural Politics in Ceaușescu's Romania. Berkeley: University of California Press.