Görünmez El’den Görünmez Kamuya: Belediye Sosyalizmi, Kompleksite İktisadı, Ajan Bazlı Modelleme ve Evrimci İktisat

 

Görünmez El’den Görünmez Kamuya: Belediye Sosyalizmi, Kompleksite İktisadı, Ajan Bazlı Modelleme ve Evrimci İktisat

Ercan Eren

İktisat tarihi, uzunca bir süre iki kutuplu bir koordinasyon anlatısına sıkıştırıldı: Bir tarafta piyasanın koordinasyon gücünü yücelten ve mikro ajanların dağınık bilgisini fiyat mekanizmasıyla eşleyen Adam Smith’in "Görünmez El"i; diğer tarafta ise her şeyi yukarıdan aşağıya (top-down) tasarlayabileceğini varsayan, gücünü merkezî bürokrasiden alan Planlamacı Devlet.

 Ancak 19. yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın ortalarında Avrupa’da parlayan Belediye Sosyalizmini (Viyana’dan Ulm’a, Birmingham’dan Bologna’ya) bu iki kutba sığdırmak imkansızdır. Bugünün gözlüğüyle, özellikle Kompleksite İktisadı, Ajan Bazlı Modelleme (ABM) ve Evrimci İktisat perspektifinden geriye dönüp baktığımızda, belediye sosyalizminin aslında ideolojik bir ütopya değil; katı bürokratik hiyerarşinin "bilgi hantallığı" ile vahşi piyasanın "koordinasyon başarısızlığı" arasına sıkışan sosyo-ekonomik sistem için üretilmiş erken dönem bir evrimsel adaptasyon olduğunu görürüz.

 David Colander ve Roland Kupers’ın Complexity and the Art of Public Policy yaklaşımını bir zaman makinesine koyup geçmişe gönderseydik, muhtemelen karşımıza çıkacak ilk saha çalışması 1900'lerin Ulm belediye arsa politikası veya 1970'lerin Bologna kentsel koruma modeli olurdu.

 

1. Hayekçi Bilgi Problemine "Aşağıdan Yukarıya" (Bottom-Up) Yanıt

 

Klasik neoklasik iktisat ve onun anti-tezi olan merkeziyetçi devlet planlaması, sistemin tepesindeki bir otoritenin ya da kusursuz rasyonel bireylerin tüm bilgiye vakıf olabileceğini varsayar. Friedrich Hayek ise bu büyük yanılgıyı "bilgi problemi" (knowledge problem) ile eleştirmişti: Toplumsal bilgi dinamiktir, dağınıktır, yereldir ve anlıktır; hiçbir merkezi planlama dairesi bu bilgiyi tek bir merkezde toplayıp işleyemez.

İşte belediye sosyalizminin dâhice çözümü burada gizliydi. Onlar bilgiyi merkezîleştirmeye çalışmadılar; tam aksine, karar mekanizmalarını bilginin üretildiği yere, yani yerel otonomiye indirdiler.

Kompleksite iktisadının diliyle konuşursak, makro düzeyde bir sosyal adalet ve mekânsal verimlilik, yukarıdan dikte edilen bir ana planla değil; mikro düzeydeki heterojen yerel aktörlerin (ajanların) birbirleriyle ve çevreleriyle girdikleri dinamik etkileşim sonucunda "belirdi" (emergence). Kararlar Berlin veya Roma’daki bakanlıklardan değil; sokağın, mahallenin, işçinin ve yerel zanaatkarın dağınık bilgisinden süzülerek üretildi.

 2. Ajan Bazlı Modelleme (ABM) Gözüyle "Kırmızı Bologna"

Bugün kompleksite iktisatçılarının bilgisayar simülasyonlarında kullandığı Ajan Bazlı Modelleme (Agent-Based Modeling), homojen ve rasyonel bir "ortalama insan" (representative agent) varsayımını reddeder. ABM; heterojen, sınırlı rasyonelliğe sahip, yerel bilgiyle hareket eden ve zamanla öğrenen "ajanların" dinamik ağlarını inceler.

1970’lerin Bologna’sında mimar Pier Luigi Cervellati ve ekibinin uyguladığı tarihi kent merkezini koruma politikası, adeta etten kemikten yaşayan bir ABM simülasyonuydu. Klasik Modernist şehircilik, yukarıdan aşağıya bir hiyerarşiyle tarihi merkezleri yıkar, dönüştürür ya da soylulaştırarak (gentrification) dar gelirlileri sistemin dışına iterdi.

 Bologna Modeli ise sistemi oluşturan heterojen ajanları (tarihi merkezde yaşayan işçiler, mahalle esnafı, zanaatkarlar, mülk sahipleri) sürecin kurucu aktörü yaptı:

• Yerel Etkileşim: Restorasyon ve koruma kararları, soyut mimari şablonlara göre değil, mahalle meclislerinde ajanların doğrudan yerel bilgi paylaşımı ve müzakeresiyle alındı.
• Adaptasyon: Süreç statik, donmuş bir plan değildi. Ajanlar sistemin kurallarına uyum sağladıkça (örneğin kamulaştırılan binalarda eski kiracıların düşük kira ile oturmaya devam etmesi), sistem kendi kendini içeriden ve organik olarak yeniledi.

 

Makro düzeydeki o muazzam "tarihi ve sosyal dokuyu koruma" başarısı, mikro düzeydeki ajanların kendi otonom alanlarında ürettikleri yerel kuralların bir çıktısıydı.

 

3. David Colander ve "Ekosistem Mühendisliği" Olarak Ulm Modeli

 

David Colander, devletin ekonomideki rolünü tartışırken ne piyasa köktenciliğini (laissez-faire) ne de buyurgan devletçiliği (command-and-control) savunur. O, devletin görevinin sistemin içindeki aktörlerin sosyal açıdan verimli ve adil sonuçlar üretebileceği kurumsal ekosistemleri tasarlamak olduğunu söyler.

 

1888–1919 yılları arasında Belediye Başkanı Heinrich von Wagner liderliğindeki Ulm şehri, tam olarak bu "ekosistem mühendisliğini" hayata geçirdi. Ulm’un önündeki en büyük problem vahşi arsa spekülasyonu ve konut kriziydi. Belediye, özel mülkiyeti toptan yasaklayıp piyasayı yok etmek gibi merkeziyetçi bir refleks göstermedi. Onun yerine piyasanın evrimsel kurallarını değiştirdi:

• Belediye, şehir genişlemeden önce arsaları ucuza topladı.
• Bu arsaları konut yapma şartıyla, makul fiyatlarla ve en önemlisi "belediyeye geri alım hakkı" (Wiederkaufsrecht) şerhiyle ajanlara (vatandaşlara, kooperatiflere) sundu. 

Ulm Belediyesi, ajanların davranışsal teşvik yapılarını (incentive structures) manipüle etmişti. Arsa spekülasyonu yaparak zengin olmak isteyen bir ajanın önü, kurumsal çevre tasarımıyla kapatılmıştı; ancak ev sahibi olmak isteyen ajanın önü açılmıştı. Colander’ın bugün kuramsallaştırdığı "Complexity Policy", 110 yıl önce Ulm’da tıkır tıkır işleyen bir kentsel ekosistem yaratmıştı.

 4. Evrimci İktisat: Patika Bağımlılığı ve Kurumsal Çeşitlilik

Evrimci iktisat, ekonomik sistemlerin statik dengelerden değil, tarihsel süreçlerden, patika bağımlılığından (path dependency) ve kurumsal çeşitlilikten beslendiğini söyler. Kurumlar, değişen çevre şartlarına uyum sağlamak için mutasyona uğrar ve seçilim süreçlerinden geçer.

Belediye sosyalizmi, kapitalizmin endüstrileşme evresinde geçirdiği en büyük kentsel kriz döneminde (aşırı yoksulluk, salgın hastalıklar, konutsuzluk) ortaya çıkan kurumsal bir "mutasyon"du. Ulus-devletlerin makro ölçekte hantal kaldığı, piyasanın ise negatif dışsallıkları çözemediği bir kesitte; yerel yönetimler, esnek yapıları sayesinde hızla yeni kurumsal formlar (belediye iştirakleri, işçi kooperatifleri, sosyal konut fonları) geliştirdiler.

 Bu süreç, biyolojik evrimdeki "çeşitlilik yoluyla hayatta kalma" prensibine benzer. Farklı şehirler (Viyana, Birmingham, Ulm, Bologna) kendi yerel habitatlarına uygun farklı belediye sosyalizmi varyasyonları geliştirdiler. Başarılı olan kurumsal pratikler (örneğin sosyal konut mimarisi ve arsa bankacılığı), bir şehirden diğerine taklit ve adaptasyon yoluyla yayılarak iktisadi evrimin yönünü değiştirdi.

 Sonuç: Bugüne Kalan Miras

 Bugün iktisat dünyası, iklim krizinden konut krizine, gelir adaletsizliğinden veri egemenliğine kadar yine devasa kompleks koordinasyon problemleriyle karşı karşıya. Yukarıdan aşağıya bürokratik emirlerin işlemediği, serbest piyasanın ise miyop kaldığı bu yeni çağda, Belediye Sosyalizminin sunduğu tarihsel ders çok nettir:

 Ekonomik koordinasyon, sadece "Görünmez El" ile "Merkezi Plan" arasında bir seçim yapmak zorunda değildir. Üçüncü bir yol mümkündür: Mikro düzeyde otonom ve heterojen ajanların yerel bilgisini serbest bırakan, makro düzeyde ise adil ve sürdürülebilir ekosistemler tasarlayan aşağıdan yukarıya, evrimsel ve yerel bir iktisat politikası.

Yüzyıl öncesinin belediye sosyalistleri belki bilgisayar başında ajan bazlı simülasyonlar çalıştırmıyorlardı; ama sokağın dinamik kompleksitesini koklayarak, bugünün karmaşıklık iktisatçılarına ilham verecek canlı bir laboratuvar bırakmayı başardılar.

 

Kaynakça

1. Kompleksite ve Politika Yaklaşımı (Teorik Temel)

• Colander, D., & Kupers, R. (2014). Complexity and the Art of Public Policy: Solving Society Problems from the Bottom Up. Princeton University Press.
• Arthur, W. B. (2021). Foundations of complexity economics. Nature Review Physics, 3(2), 136-145.
• Tesfatsion, L. (2006). Agent-based computational economics: A constructive approach to economic theory. Handbook of Computational Economics, 2, 831-880. (ABM'in iktisattaki metodolojik temeli için). 

2. Evrimci İktisat ve Bilgi Problemi

 

• Nelson, R. R., & Winter, S. G. (1982). An Evolutionary Theory of Economic Change. Harvard University Press.
• Hayek, F. A. (1945). The use of knowledge in Society. The American Economic Review, 35(4), 519-530.
• Hodgson, G. M. (2009). Institutional economics into the twenty-first century. Studi e Note di Economia, Anno XIV, n. 1, 3-26.

 3. Ulm Modeli ve Tarihsel Sosyal Belediye Politikaları

 

• Wagner, H. von (1906). Die Tätigkeit der Stadt Ulm a. D. auf dem Gebiet der Wohnungsfürsorge für Arbeiter und Bedienstete (Häuser zum Eigenerwerb). Stadt Ulm. (Metinde bahsettiğimiz kurucu belediye başkanının orijinal eseri).
• Eychmüller, F. (1915). Grundstücksmarkt und städtische Bodenpolitik in Ulm von 1870-1910. HathiTrust Digital Library.
• Krabbe, W. R. (1989). Die deutsche Stadt im 19. und 20. Jahrhundert: Eine Einführung. Vandenhoeck & Ruprecht. (Alman kentlerindeki evrimsel kurumsal mutasyonu anlatan temel eser).

4. Bologna Modeli ve Tarihi Kent Merkezi Korunması

 

• Cervellati, P. L., & Scannavini, R. (1973). Bologna: politica e metodologia del restauro nei centri storici. Il Mulino. (Metinde ABM benzetmesi yaptığımız heterojen katılımlı restorasyon modelinin orijinal kitabı).
• Mannelli, E. (2020). The City as a Reformist Project: Typological Research and the 1973 Plan for Bologna. Burning Farm Press.
• Jäggi, M., Müller, R., & Schmid, B. (1978). Red Bologna. International Journal of Urban and Regional Research, 2(1‐3), 190-211.

5. Belediye Sosyalizmi 

• Copus, C. (2019). Municipal socialism. In A. M. Orum (Ed.), The Wiley Blackwell Encyclopedia of Urban and Regional Studies, 1-5.
• Lenger, F. (2013). Metropolen der Moderne: Eine europäische Stadtgeschichte seit 1850. C.H. Beck. (Avrupa kentlerindeki yerel yönetim hiyerarşisi ile otonomi gerilimini inceleyen en güncel kapsamlı kent tarihi kitabı).