Wicksell’den Keynes’e Paranın İçselliği-Dışsallığı Tartışmalarının Siyasa (Policy) Çıkarımları: Krizden Kaçınılabilir mi?

 

Wicksell’den Keynes’e Paranın İçselliği-Dışsallığı Tartışmalarının Siyasa (Policy) Çıkarımları: Krizden Kaçınılabilir mi?

 Ercan Eren

Giriş mahiyetinde üç temel noktaya işaret etmek istiyoruz:

1. Tartışmanın Başlangıcı: Paranın doğası üzerine yapılan tartışmaların başlangıcı genellikle Nakit Okulu-Bankacılık Okulu ayrımına dayandırılır. Ancak bu tartışmanın köklerini, daha geriye, Nicolaus Copernicus (1517), Martín de Azpilcueta (1556), Jean Bodin (1530-1596), John Locke (1632-1704) ve David Hume (1711-1776) gibi düşünürlere kadar götürmek mümkündür.
2. Düşünce Gelenekleri: Tarihsel olarak, Anglo-Sakson düşünce geleneğinde para genellikle dışsal kabul edilirken, Alman (Avusturya ve İskandinav düşüncesi dâhil) düşünce geleneğinde içsel kabul edilmiştir.
3. Denge ve Evrim Kavramları: Denge kavramını fizik bilimlerinden yola çıkarak tanımlamak nispeten kolaydır. Ancak Evrim, kapsamı geniş (şemsiye) bir kavramdır; bu nedenle bazen birbirine çok yakın olmayan yaklaşımlar dahi evrimci çerçevede değerlendirilebilir. Alman felsefe ve düşünce geleneğinde evrim kavramı öne çıkmaktadır.

Paranın İçselliği ve K. Wicksell

Paranın dışsallığı ve miktar kuramı tartışmalarını bir kenara bırakarak, paranın içselliği ekseninde ilerleyelim.

• Günümüzdeki paranın içselliği tartışmalarının başlangıç noktasını Knut Wicksell (1898) olarak kabul edebiliriz.
• Wicksell'e göre parasal kesimde denge, banka (kredi) faiz oranının doğal faiz oranına eşit olduğu noktada gerçekleşir.
• Bankacılıkta para yaratma sürecinde, banka faiz oranının doğal faiz oranından düşük olması enflasyonist, yüksek olması ise deflasyonist bir süreci tetikler.
• Wicksell'deki doğal faiz oranının değişmesi yaklaşımı, reel konjonktür dalgaları analizlerinin başlangıç yaklaşımlarından biri olsa da, yeterince çalışılmamıştır.
• Parasal-finansal konjonktür dalgası ise banka faiz oranının değişmesinden kaynaklanır.
• Wicksell döneminde bugünkü anlamda bir merkez bankası olmasa bile, onun yaklaşımlarında para siyasasına dair önemli ipuçları görülebilir. Bu yaklaşımlar, 1990 sonrası Neo-Wickselliyen Para Siyasası'nın (Enflasyon Hedeflemesi) temellerini oluşturacaktır.

 

Avusturya Okulu: L. Von Mises ve F.A. Hayek

Wicksell'in doğal ve banka faiz oranı geleneğini, Mises (1912) ve Hayek (1931) (bu dönem Hayek I olarak da adlandırılır) devam ettirmiştir.

• Mises'e göre, faiz oranındaki farklılaşma "para aldanması" yaratarak yanlış yatırımlara (Hayek üçgeni, düşük sıra mallardan yüksek sıra mallara doğru) neden olmaktadır. Hayek için de geçerli olan bu daha ayrıntılı analizler, sonuçta devreselliği tamamlar.
• Dönemin Avusturya Okulu iktisatçıları, altın standardı sisteminin önde gelen savunucularıdır.

Dikkat Çeken Noktalar:

• Mises ve Hayek'in bu dönemdeki iktisat anlayışı, Neoklasik iktisat içindeki denge konjonktür dalgaları yaklaşımıdır. Piyasa sosyalizmi tartışmalarında öne çıkan denge iktisadına yönelik bir eleştiri içermez. Özellikle Hayek'in daha sonraki Evrimci (Kompleksite) iktisat yaklaşımları dikkate alındığında bu durum önemlidir.
• Bu dönemdeki Mises ve Hayek önerileri, Kredi Hedeflemesi olarak adlandırılabilir. Hayek, daha sonra parasal hedefleme ve en nihayetinde serbest bankacılık taraftarı olacaktır.
• 2008 Krizi Bağlamında Güncellenen Görüş: Mises ve Hayek (1931) yaklaşımı, 2008 krizi sonrasında, FED'in 2000 sonrası faiz oranlarını çok düşürerek para aldanmasına ve yanlış yatırımlara neden olduğu görüşüyle güncellenmiştir.

H. Simons, H.Minsky ve  T.Veblen

Paranın içselliği konusunda çarpıcı bir yaklaşım, Milton Friedman ve H. Minsky'nin de hocası olan Henry C. Simons'a aittir.

• Bugün, Minsky'nin paranın içselliği görüşünün kaynağının Simons olduğu kabul edilmektedir.
• İlginç bir nokta da T. Veblen'in(1904;1905) 20. yüzyılın başlarındaki iki makalesinin de Simons, Minsky ve Veblen yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmesidir.
• Kanımca, Simons Almanya'da bulunduğu dönemde paranın içselliği görüşlerinden etkilenmiştir.
• Yakın zamana kadar Veblen ve Minsky'nin finansal kriz kuramı evrimci iktisat içinde değerlendirilirken, bugün devreselliğin sürekli tekrarı açısından denge konjonktür dalgaları yaklaşımının bir alt başlığı çerçevesinde ele alınmaktadır.

Simons'ın Çözüm Önerileri:

Simons aynı zamanda çözüm odaklıdır.

1. İlk önerisi, siyasaya kural getirilmesidir. Para siyasası yaklaşımının ilk kez Simons tarafından dile getirildiği ifade edilebilir.
2. İkinci öneri, %100 karşılık getirilmesi ile bankacılık kesiminin para yaratmasının kontrol altına alınmasıdır. Parasal-finansal kesim sadeleştirilmelidir.

Sonuç: Kısaca Mises, Hayek ve Simons'ta, paranın içselliğinden kaynaklanan iktisadi dalgalanmalara karşı çözüm önerileri vardır. Krizden kaçınılabilir!

J.M. Keynes

Keynes'e gelince, ilk belirtilmesi gereken nokta onun siyasa öncelikli iktisat bilimi yaptığıdır. Siyasa başarılı olunca, teori değişir. Bu açıdan Keynes, sık sık görüşlerini değiştirmekle eleştirilmiştir (Aşağıdaki Tablodan bu durum izlenebilir).

• Keynes'te, Genel Teori'de ilke olarak kalkış noktası, tam istihdam durumunda miktar kuramının geçerli kabul edilmesidir; yani para dışsaldır.
• Ancak bugün, Efektif Talep kavramının önemine dikkat çekilerek paranın içsel olması gerektiği kabul edilmektedir.
• Kısacası, paranın içselliği konusunda "Hangi Keynes?" sorusunu sormamız gerekir.
• Çözüm önerisi, liberal sosyalizm( Maliye siyasası, kamu yatırımları, yatırımların sosyalizasyonu).

📚 Paranın İçselliği Tartışmalarında Temel Teorik Eserler

Yazar	Yayın Tarihi	Orijinal Başlık	İngilizce Çeviri Başlık	Konu Odak Noktası
Thomas Tooke	1838–1857	A History of Prices (İng. Orijinal)	Fiyatların Tarihi	Bankacılık Okulu'nun temel argümanları, paranın içselliği ve Dolaşımdaki Krediler kavramı.
Adolph Wagner	1862	Die Geld- und Credittheorie der Peel'schen Bankakte	The Money and Credit Theory of Peel's Bank Act	Kredi-Para yaratımı vurgusu, Bankacılık Okulu vs. Nakit Okulu tartışmaları.
Knut Wicksell	1898	Geldzins und Güterpreise	Interest and Prices (Faiz ve Fiyatlar)	Kümülâtif Süreç teorisi, Doğal Faiz Oranı-Para Faizi ayrımı (Mises ve Hayek'e temel).
Joseph Schumpeter	1911	Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung	The Theory of Economic Development (İktisadi Gelişme Kalkınma Teorisi)	Banka kredisinin (içsel para), girişimcilik ve yaratıcı yıkım ile ekonomik gelişmedeki merkezi rolü.
Ludwig von Mises	1912	Theorie des Geldes und der Umlaufsmittel	The Theory of Money and Credit (Para ve Kredi Teorisi)	Wicksell'den ilhamla Avusturya İş Döngüsü Teorisi'nin temelleri.
Friedrich A. Hayek	1931	Prices and Production (İng. Orijinal)	Fiyatlar ve Üretim	Wicksell'in teorisini geliştirerek Avusturya İş Döngüsü Teorisi'ni popülerleştirdi.

 

Ercan Eren’in İlgili Çalışmaları

“2008 Sonrası Büyük Durgunluk ve Avusturya Okulu”, Bir Duayen ile İktisat ve Finansı Çok Boyutlu Düşünmek İçinde, Efil Yayınevi, 2014

https://www.researchgate.net/publication/356388080_2008_Sonrasi_Buyuk_Durgunluk_ve_Avusturya_Okulu

 

“1929 ve 2008 Krizlerine (Post)Keynesçi İktisat ve Avusturya Okulu Yaklaşımları”,(Eds E. Özçelik ve D.T. Kılınçoğlu),  John Maynard Keynes... Yine, Yeniden İçinde, Publisher: İletişim Yayınları, 2016

https://www.researchgate.net/publication/301338975_1929_ve_2008_Krizlerine_PostKeynesci_Iktisat_ve_Avusturya_Okulu_Yaklasimlari

 

 “Henry C. Simons’da Liberalizm ve Kriz kuramı”, Kapitalizmin Krizinden İktisadın Krizine Kuramsal ve Yöntemsel Bir İnceleme İçinde, 2019

https://www.researchgate.net/publication/338169162_Liberalism_and_Theory_of_Crisis_in_Henry_C_Simons_HENRY_C_SIMONS'DA_LIBERALIZM_VE_KRIZ_KURAMI