Austro-Marksizm/ Avusturya-Marksizmi

 

Austro-Marksizm/ Avusturya-Marksizmi

Ercan Eren

Avusturya-Marksizminin etik ve demokratik karakterini inceleyen temel kaynak olan “Bottomore, T. & Goode, P. (1978). Austro-Marxism. Oxford University Press” yapıtın özetidir.

 Genel Değerlendirme: Austro-Marksizm Nedir?

Austro-Marksizm, 20. yüzyılın başında Viyana'da ortaya çıkan; Max Adler, Otto Bauer, Rudolf Hilferding ve Karl Renner gibi düşünürlerin etrafında şekillenen özgün bir Marksist ekoldür. Bu akımı diğerlerinden ayıran temel özellikler şunlardır:

• Bilimsel ve Sosyolojik Yaklaşım: Austro-Marksistler, Marksizmi dogmatik bir inanç değil, titiz ve ampirik bir "toplum bilimi" (sosyoloji) olarak geliştirmeyi hedeflemişlerdir.
• Felsefi Temeller: Özellikle Max Adler aracılığıyla, Marksizmi Neo-Kantçı felsefe ve Ernst Mach'ın pozitivizmi ile ilişkilendirmişler; bilgi kuramı (epistemoloji) üzerine yoğunlaşmışlardır.
• Üçüncü Bir Yol: Siyasi olarak, Alman Sosyal Demokrasisindeki "revizyonizm" ile Bolşevizmin "dogmatizmi" arasında bir konumda yer almışlardır. Hem devrimci karakteri korumaya çalışmış hem de demokratik ve bilimsel bir çerçeveye sadık kalmışlardır.
• Teori ve Pratik Birliği: Bu düşünürler sadece fildişi kulelerinde değil, Avusturya Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin (S.D.P.) aktif liderleri olarak siyasetin bizzat içindeydiler.

 

Bölüm I: Austro-Marksizm'in Genel Görünümü

Kitabın ilk bölümü, akımın doğuşunu, gelişimini ve temel iddialarını ele almaktadır.

1. Kökenler ve "Altın Çağ"

• İsim Babası: Terim, ilk kez Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Amerikalı sosyalist Louis Boudin tarafından Viyana'daki bu genç Marksist grubu tanımlamak için kullanılmıştır.
• Gelişim: Akım, 1904'te Marx-Studien ve 1907'de Der Kampf dergilerinin kurulmasıyla kurumsallaşmıştır. 1914'e kadar süren dönem, ekolün en üretken ve "altın çağı" olarak kabul edilir.

2. Temel Çalışma Alanları

İlk bölümde belirtildiği üzere, ekolün kurucu isimleri dört ana alanda devrim niteliğinde eserler vermiştir:

• Max Adler: Bilim felsefesi ve Marksizmin yöntemsel temelleri.
• Otto Bauer: Milliyetçilik ve ulusal sorun (Marksist bir ulus teorisi geliştirme çabası).
• Rudolf Hilferding: Finans Kapital eseriyle modern kapitalizmin, kartellerin ve bankaların analizi.
• Karl Renner: Hukuk kurumlarının sosyal işlevleri ve devletin ekonomiye müdahalesi.

3. Bilimsel Program

Austro-Marksistler, Frankfurt Okulu'nun aksine, metafizik veya estetik sorulardan ziyade Marksizmi "ampirik bir sosyal bilim" olarak kurguladılar. Frankfurt Okulu Hegelci bir çizgiye kayarken, Austro-Marksistler Mach ve Kant etkisinde, toplumun nasıl mümkün olduğunu açıklayan bilimsel bir program yürüttüler.

 

Değerlendirme

İlk bölümden çıkarılabilecek en önemli sonuç, Austro-Marksizm'in Marksizmi modernleştirmeye çalışmasıdır. Onlar için Marksizm, 19. yüzyılda donup kalmış bir doktrin değil; hukuk, psikoloji, milliyetçilik ve değişen ekonomik yapılar (finans kapital) gibi yeni alanlara uygulanması gereken canlı bir araştırma yöntemidir.

Ancak, Birinci Dünya Savaşı ve ardından gelen Bolşevik Devrimi bu ekolü zor durumda bırakmıştır. Batı'nın reformist partileriyle Doğu'nun komünist partileri arasında sıkışan Austro-Marksistler, işçi sınıfının birliğini korumaya çalışsalar da 1934'te Avusturya'da faşizmin yükselişiyle fiziksel ve entelektüel olarak dağılmışlardır.

Bölüm II: Marksist Yöntem ve Epistemoloji

1. Sosyoloji Olarak Marksizm

Austro-Marksistlerin en temel iddiası, Marksizmin bir dünya görüşü (Weltanschauung) değil, katı bir "sosyoloji" olduğudur.

• Bilimsel Nesnellik: Onlara göre Marksizm, toplumsal olayların nedenlerini ve yasalarını inceleyen deneysel bir bilimdir.
• Dogmatizm Karşıtlığı: Marksizmin metafizik bir inanç sistemi haline getirilmesine şiddetle karşı çıkarlar. Adler'e göre Marksizm, toplumun hareket yasalarını bulup çıkaran bir araştırma yöntemidir.

2. Neo-Kantçı Etki ve "Sosyal A Priori"

Max Adler, Kant'ın bilgi felsefesini Marksizme entegre etmeye çalışır. Bu çabanın en özgün ürünü "Sosyal A Priori" kavramıdır.

• Toplumsal Bilinç: Kant'ta bireysel bilinç dünyayı nasıl kategorilerle (zaman, mekân gibi) algılıyorsa, Adler'e göre insan bilinci de doğuştan "toplumsal"dır. Yani insan, doğası gereği diğer insanlarla ilişki içinde düşünmeye programlanmıştır.
• Birey-Toplum Bütünlüğü: Bu yaklaşım, "Birey mi önce gelir toplum mu?" tartışmasını aşmayı hedefler. Adler için birey, ancak toplumsal bir bağlam içinde birey olabilir.

  

3. Tarihsel Materyalizmin Yeniden Yorumu

Bu bölümde, Marksizmin temel taşı olan tarihsel materyalizmin mekanik bir "ekonomik belirlenimcilik" olmadığı vurgulanır.

• Ekonomik Temel vs. Üst Yapı: Austro-Marksistler, ekonominin her şeyi doğrudan belirlediği şeklindeki kaba yorumu reddederler. Ekonomi son tahlilde belirleyicidir, ancak hukuk, ahlak ve bilinç gibi unsurların kendi iç mantığı ve özerkliği vardır.
• Teleoloji Reddi: Tarihin kaçınılmaz olarak sosyalizme evrileceği yönündeki kaderci (teleolojik) anlayışı reddederler. Sosyalizm bir zorunluluk değil, bilimsel verilere dayanan bilinçli bir etik irade ve eylem sonucunda gerçekleşebilir.

4. Bilim ve Etik Ayrımı

Adler, bilimsel olanla etik olanı birbirinden ayırır:

• Marksizm Nedir? "Neyin olduğunu" açıklayan bir bilimdir (Betimleyici).
• Sosyalizm Nedir? "Neyin olması gerektiğini" söyleyen etik bir hedeftir (Normatif).
• Bu ayrım sayesinde sosyalizm, sadece ekonomik bir çöküşün sonucu değil, aynı zamanda insanın özgürleşme isteğine dayanan ahlaki bir seçim olarak konumlandırılır.

Değerlendirme

İkinci bölüm, Austro-Marksizmin neden "Entelektüel Marksizm" olarak anıldığını kanıtlar niteliktedir. Max Adler'in epistemolojik (bilgi kuramsal) çalışmaları, Marksizmi 19. yüzyılın pozitivist ve kaba materyalist çıkmazlarından kurtarıp; daha sofistike, felsefi derinliği olan ve bilimsel yöntemle barışık bir zemine oturtma çabasıdır.

Bölüm III: Ulus, Milliyetçilik ve Ulusal Sorun

1. Ulusun Tanımı: "Kader Birliği"

Bauer, ulusu biyolojik (ırk) veya tamamen coğrafi bir tanım yerine, tarihsel ve psikolojik bir çerçeveye oturtur.

• Kültürel Tanım: Ulus, ortak bir kader üzerinde temellenen bir "karakter topluluğudur."
• Kader Birliği: Bir ulusu oluşturan bireyler, aynı tarihi yaşamış olmaları ve bu tarihin yarattığı ortak kültürel değerler sayesinde birbirlerine bağlanırlar.
• Evrimsel Süreç: Bauer’e göre uluslar durağan değildir; kapitalizm öncesinde sadece egemen sınıfların (aristokrasi) sahip olduğu "ulusal kültür", kapitalizm ve sosyalizm ile birlikte halkın geniş kesimlerine yayılır.

2. Ulusal Kültürel Özerklik (National-Cultural Autonomy)

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun çok uluslu yapısı (Almanlar, Macarlar, Çekler, Polonyalılar, İtalyanlar vb.), Austro-Marksistleri klasik "ulus-devlet" modeline alternatif aramaya itmiştir.

• Toprak Dışı Özerklik: Karl Renner ve Otto Bauer, ulusal hakların toprağa değil, kişiye bağlı olmasını savundular. Yani bir Çek vatandaşı nerede yaşarsa yaşasın (Viyana’da bile olsa), kendi dilinde eğitim alabilmeli ve kendi ulusal kurullarını seçebilmelidir.
• Demokratik Federasyon: İmparatorluğun parçalanması yerine, her ulusun kendi kültürel işlerini yönettiği, merkezi devletin ise sadece ortak ekonomik ve siyasi işlerle ilgilendiği demokratik bir federasyon önerdiler.

3. Milliyetçilik ve Sınıf Mücadelesi

Bauer, milliyetçiliğin işçi sınıfı için neden bu kadar güçlü bir çekim merkezi olduğunu anlamaya çalışır:

• Modernleşme Etkisi: Köylülerin şehirlere göç edip işçileşmesi, onları eski bağlarından koparır ve bir "ulusal kimlik" arayışına iter.
• Sosyalizmin Rolü: Austro-Marksistlere göre sosyalizm, ulusal kültürleri yok etmeyecek; aksine, kültürü egemen sınıfların tekelinden kurtararak tüm ulusa mal edecektir. Gerçek ulusal özgürlük ancak sosyalizm ile mümkündür.

4. Enternasyonalizm Anlayışı

Bu bölüm, Austro-Marksistlerin neden Lenin’in "Ulusların Kendi Kaderini Tayin Hakkı" (ayrılma hakkı) fikrine mesafeli durduğunu açıklar:

• Bauer ve Renner, imparatorlukların parçalanmasının ekonomik olarak gerilemeye (pazarların küçülmesine) yol açacağını savunuyorlardı.
• Onların hedefi, büyük ekonomik birimleri koruyarak içinde kültürel çeşitliliği yaşatmaktı.

Değerlendirme

Üçüncü bölüm, Austro-Marksizmin ne kadar "gerçekçi" bir damara sahip olduğunu gösterir. Diğer Marksistler milliyetçiliği "burjuva illüzyonu" diyerek küçümserken, Bauer bunun sosyolojik bir gerçeklik olduğunu kabul etmiş ve onu Marksist teoriye entegre etmeye çalışmıştır.

Bugün modern dünyadaki "çok kültürlülük" ve "kültürel haklar" tartışmalarının pek çok kökü, aslında bu bölümde anlatılan Austro-Marksist teorisyenlerin 120 yıl önceki arayışlarında yatmaktadır.

Bölüm IV: Ekonomik Analiz: Finans Kapital ve Örgütlü Kapitalizm

1. Finans Kapital Kavramı

Hilferding, Marx’ın Kapital’de bıraktığı yerden devam ederek, 20. yüzyılın başında kapitalizmin girdiği yeni aşamayı tanımlar.

• Banka ve Sanayi Kaynaşması: Serbest rekabetçi dönem geride kalmış; banka sermayesi ile sanayi sermayesi iç içe geçerek "Finans Kapital"i oluşturmuştur.
• Bankaların Hakimiyeti: Bankalar artık sadece kredi veren kurumlar değil, sanayi devlerinin yönetiminde söz sahibi olan ve yatırımları yönlendiren stratejik merkezler haline gelmiştir.

2. Tekelleşme ve Karteller

Bu bölümde, rekabetin kendi zıddına (tekellere) nasıl dönüştüğü analiz edilir.

• Rekabetin Sonu: Büyük şirketler, kâr oranlarını korumak için kendi aralarında karteller ve tröstler kurarak piyasayı paylaşırlar.
• Fiyat Mekanizması: Fiyatlar artık "görünmez el" tarafından değil, bu dev organizasyonların bilinçli kararlarıyla belirlenmeye başlar.

3. Örgütlü Kapitalizm (Organized Capitalism)

Hilferding’in en özgün teorilerinden biri olan "Örgütlü Kapitalizm", devletin ve dev şirketlerin ekonomiyi planlı bir şekilde yönettiği bir aşamayı betimler.

• Kaostan Düzen: Kapitalizmin o meşhur "piyasa anarşisi", yerini devasa bir planlama ve organizasyon yapısına bırakmaktadır.
• Devletin Rolü: Devlet, artık sadece dışsal bir bekçi değil, gümrük tarifeleri ve sömürge politikalarıyla finans kapitalin çıkarlarını koruyan aktif bir aktördür.

4. Sosyalizme Geçişin Yeni Yolu

Bu ekonomik analiz, Austro-Marksistlerin siyasi stratejisini de belirler.

• Ele Geçirme Stratejisi: Ekonomi zaten birkaç büyük banka ve merkez tarafından "örgütlü" bir şekilde yönetiliyorsa, sosyalizme geçiş için bu "kumanda merkezlerini" demokratik olarak ele geçirmek yeterli olacaktır.
• Kamulaştırma: Hilferding'e göre, altı büyük Berlin bankasını kamulaştırmak, toplumun tüm ekonomik sinir sistemini kontrol altına almak anlamına gelir.

Değerlendirme

Dördüncü bölüm, Austro-Marksizmin neden "gerçekçi bir ekonomi politik" ürettiğini gösterir. Hilferding’in analizi o kadar güçlüydü ki, daha sonra Lenin’in Emperyalizm teorisine de temel teşkil etmiştir. Ancak Hilferding, Lenin’den farklı olarak bu süreçten şiddetli bir kopuş değil, "ekonomik demokrasinin" inşası yoluyla evrimsel bir geçiş imkânı çıkarmıştır.

Bu bölüm aynı zamanda, serbest piyasanın yerini alan devasa bürokratik yapıların, sosyalizmin ön hazırlığı (ancak demokratik bir denetim şartıyla) olarak görüldüğü ilginç bir perspektif sunar.

 

 Bölüm V: "Siyasi Strateji: Sınıf Mücadelesi, Demokrasi ve İki Buçukuncu Enternasyonal"

1. Savunmacı Şiddet (Defensive Violence) Teorisi

Austro-Marksistler, reformizm ile devrim arasındaki dengeyi bu özgün kavramla kurmaya çalışmışlardır.

• Demokrasiye Bağlılık: Sosyalizme geçişin ideal yolunun demokratik mekanizmalar ve parlamento olduğu savunulur.
• Şiddetin Koşulu: Otto Bauer’e göre işçi sınıfı şiddete ancak karşı-devrimci güçler demokrasiyi askıya alırsa veya işçi sınıfının demokratik kazanımlarına saldırırsa başvurmalıdır. Yani şiddet, bir fetih aracı değil, kazanılmış hakları koruma kalkanıdır.

2. İki Buçukuncu Enternasyonal (Viyana Birliği)

Birinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası sosyalist hareket ikiye bölünmüştü: Reformist İkinci Enternasyonal ve Devrimci/Bolşevik Üçüncü Enternasyonal (Komintern).

• Üçüncü Yol Arayışı: Austro-Marksistler, 1921 yılında "İki Buçukuncu Enternasyonal" olarak bilinen Sosyalist Partilerin Uluslararası Çalışma Birliği'ni kurdular.
• Misyon: Hedefleri, Batı'nın parlamenter sosyalizmi ile Sovyetler'in tek parti diktatörlüğü arasında bir sentez oluşturmak ve uluslararası proletaryanın birliğini yeniden sağlamaktı.

3. "Denge Durumu" ve Sosyal Restorasyon

Bauer, savaş sonrası Avusturya'daki durumu bir "güç dengesi" (Gleichgewicht der Klassenkräfte) olarak tanımlar.

• Sınıf Dengesi: Ne burjuvazi ne de proletarya birbirini tam olarak alt edememiştir. Bu durum, toplumsal uzlaşıya dayalı bir "sosyal cumhuriyet" aşamasını zorunlu kılar.
• Belediye Sosyalizmi (Kızıl Viyana): Siyasi iktidarın tam olarak ele geçirilemediği bu denge döneminde, yerel yönetimler (özellikle Viyana Belediyesi) aracılığıyla konut, eğitim ve sağlıkta devrim niteliğinde sosyal reformlar uygulanmıştır.

4. Diktatörlük Sorunu ve Bolşevizm Eleştirisi

Austro-Marksistler, Sovyet deneyimine karşı ikircikli bir tutum sergilemişlerdir.

• Zorunluluk vs. Model: Rus Devrimi'ni tarihsel bir zorunluluk olarak selamlamışlar, ancak oradaki "proletarya diktatörlüğü" modelinin gelişmiş sanayi toplumları (Batı Avrupa) için uygun olmadığını savunmuşlardır.
• Özgürlük Vurgusu: Onlar için sosyalizm, demokrasinin reddi değil, onun en yüksek seviyeye (ekonomik demokrasiye) ulaştırılmasıdır.

 

Değerlendirme

Beşinci bölüm, Austro-Marksizmin neden "trajik" bir sonla bittiğinin ipuçlarını verir. Hem komünistler tarafından "pasifist" olmakla hem de sağ kanat tarafından "gizli devrimci" olmakla suçlanmışlardır. "Savunmacı şiddet" stratejisi, 1934'te faşistlerin yükselişi karşısında maalesef pratiğe dökülememiş ve hareketin fiziki yenilgisine engel olamamıştır.

Buna rağmen, bu bölümün anlattığı "demokratik sosyalizm" ve "üçüncü yol" arayışları, İkinci Dünya Savaşı sonrası modern Avrupa sosyal demokrasisinin ve "Avrupa Komünizmi"nin (Eurocommunism) en önemli teorik köklerinden birini oluşturur.

Bölüm VI: Kriz, Faşizm ve Siyasi Miras

1. 1929 Ekonomik Buhranı ve Siyasi Felç

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, Austro-Marksistlerin "Örgütlü Kapitalizm" teorisini test eden bir süreç oldu.

• Teorik Sarsıntı: Hilferding'in kapitalizmin artık daha istikrarlı ve "planlı" olduğu yönündeki tezi, derinleşen kriz ve işsizlik karşısında ciddi bir darbe aldı.
• Stratejik Çıkmaz: Sosyal Demokrat Parti (S.D.P.), ekonomik çöküş karşısında radikal bir sosyalist atılım mı yapacağı, yoksa sistemi kurtarmaya mı çalışacağı konusunda kararsız kaldı. Bu durum, işçi sınıfı arasında bir hayal kırıklığı yarattı.

2. Faşizmin Yükselişi ve "Savunmacı Şiddet"in İflası

Austro-Marksizmin "karşı taraf saldırmadıkça şiddete başvurmama" ilkesi, yükselen faşizm karşısında bir zaafiyete dönüştü.

• Dollfuss Darbesi: 1933'te Şansölye Engelbert Dollfuss'un parlamentoyu feshetmesiyle demokrasi askıya alındı. Austro-Marksistler, "savunmacı şiddet" için gereken anın gelip gelmediğini tartışırken inisiyatifi kaybettiler.
• 1934 İç Savaşı: Şubat 1934'te gecikmiş bir direniş (Viyana'daki işçi konutlarında yaşanan çatışmalar) başladı ancak devletin askeri gücü karşısında kısa sürede ezildi. Bu, "Kızıl Viyana" döneminin ve Austro-Marksizmin örgütlü varlığının sonu oldu.

3. Sürgün ve Dağılma

Hareketin lider kadrosu için zorlu bir sürgün dönemi başladı.

• Kayıplar: Otto Bauer önce Çekoslovakya’ya, ardından Paris’e kaçtı ve orada 1938'de hayatını kaybetti. Rudolf Hilferding, Nazi işgali altındaki Fransa'da Gestapo tarafından yakalandı ve 1941'de hücresinde ölü bulundu.
• Entelektüel Göç: Max Adler ve diğer pek çok düşünür, Avrupa'nın karanlığa gömülmesiyle fikirlerini yayacak zeminlerini kaybettiler.

 

Değerlendirme

Altıncı bölüm, Austro-Marksistlerin "teoride dev, pratikte kurban" oldukları gerçeğini yüzümüze çarpar. Onlar, dünyayı anlamak ve açıklamak konusunda muazzam bir başarı sergilerken, faşizmin kaba kuvveti karşısında entelektüel inceliklerinin yetersiz kaldığını gördüler.

Bölüm VII: İdeoloji ve Kültür

1. Sosyalizmin Kültürel Boyutu

Austro-Marksistler için sosyalizm, sadece üretim araçlarının el değiştirmesi veya midedeki ekmeğin artması değildir.

• Yeni Bir İnsan: Sosyalizmin asıl amacı, kapitalizmin yarattığı "yabancılaşmış" insanı dönüştürmek ve onu kültürel olarak özgürleştirmektir.
• Eğitim ve Aydınlanma: İşçi sınıfının sadece siyasi değil, entelektüel bir özne haline gelmesi gerektiğini savunurlar. Bu yüzden Viyana'da kütüphaneler, işçi tiyatroları ve halk üniversiteleri kurmaya büyük önem vermişlerdir.

2. İdeoloji Eleştirisi: "Toplumsal Bilinç"

Max Adler'in ideolojiye bakışı, onu basit bir "yanlış bilinç" olmaktan çıkarır.

• Ruhsal Yaşamın Yasaları: Adler, ideolojinin toplumsal yaşamın ayrılmaz bir parçası olduğunu ve bireyin düşünce yapısının sosyal çevresi tarafından nasıl şekillendirildiğini (sosyolojik bir perspektifle) inceler.
• Bilim ve İdeoloji Ayrımı: Bilimin (Marksizm) nesnel gerçekliği aradığını, ideolojinin ise sınıfsal çıkarları yansıttığını ancak bu ikisinin sürekli etkileşim halinde olduğunu belirtir.

3. "Kızıl Viyana" ve Yaşam Biçimi (Lebensform)

Bu bölümde ideolojinin sadece kitaplarda değil, gündelik yaşamda nasıl cisimleştiği anlatılır.

• Belediye ve Kültür: 1920'lerin Viyana'sındaki devasa sosyal konut projeleri (Karl-Marx-Hof gibi), sadece barınma değil, ortak çamaşırhaneler, kreşler ve parklarla "kolektif bir yaşam biçimi" inşa etme girişimidir.
• İşçi Kültürü: Burjuva kültürüne eklemlenmek yerine, işçi sınıfının kendi sanatsal ve kültürel değerlerini yaratması hedeflenir.

4. Din ve Marksizm

Austro-Marksistlerin (özellikle Max Adler) din konusundaki tutumu diğer Marksistlere göre daha nüanslıdır.

• Bireysel Vicdan: Dini sadece "halkın afyonu" olarak görüp yasaklamak yerine, onu sosyolojik bir olgu olarak analiz ederler.
• Ateizm Zorunluluğu Yok: Sosyalizmin bilimsel bir temeli olduğunu ama bireyin dini inancının (toplumsal mücadeleye engel olmadığı sürece) vicdani bir mesele olduğunu savunmuşlardır.

Özetle

"İdeoloji ve Kültür" bölümü, Austro-Marksizmin "insan odaklı" ve "eğitim temelli" yüzünü temsil eder. Onlar için devrim, sadece bir hükümetin devrilmesi değil, insan ruhunun ve düşüncesinin kapitalist kalıplardan kurtulmasıdır

Değerlendirme

Yedinci bölüm, aslında tüm kitabın bir muhasebesidir. Austro-Marksizm, 20. yüzyılın başında Viyana'da parlayan, ancak tarihin en karanlık dönemlerinden birine denk gelerek sönen bir yıldız gibidir. Yine de bu bölümün altını çizdiği gibi, bugün hala demokrasi, etik, kültür ve ekonomi arasındaki dengeyi arayan her siyasi düşünce, ister istemez bu "Viyanalı profesörlerin" mirasına çarpar.

GENEL DEĞERLENDİRME

Austro-Marksizm, Marksist düşünce tarihinde bir "parantez" gibi durur; ancak bu parantez, bugün bile içinden geçtiğimiz pek çok soruna ışık tutacak zenginliktedir.

1. Bir "Uyum" Arayışının Trajedisi: Austro-Marksistler, birbirine zıt görünen kavramları sentezlemeye çalıştılar: Bilim ile etiği, milliyetçilik ile enternasyonalizmi, demokrasi ile devrimi. Bu sentez çabası onları entelektüel olarak devleştirirken, siyasetin siyah-beyaz dünyasında (Faşizm vs. Stalinizm) "gri" bir bölgede bırakarak savunmasız kılmıştır.

2. Ekonomik Öngörü ve Siyasi Pasifizm: Hilferding’in "Finans Kapital" analizi, kapitalizmin evrimini anlamak açısından ne kadar dâhiceyse, bu evrimin barışçıl yollarla sosyalizme evrileceği beklentisi de o kadar talihsiz olmuştur. Ekonomiyi bir "saat mekanizması" gibi rasyonel gören bu bakış, faşizmin rasyonel olmayan, yıkıcı gücünü öngörememiştir.

3. "Klinik İktisatçı" Olarak Austro-Marksistler: Austro-Marksistler, toplumu teşhis eden, röntgenini çeken (Hilferding ve Adler) ve tedavi reçeteleri hazırlayan (Bauer ve Renner) gerçek birer "klinisyen" gibi davrandılar. Ancak onlar, hastanın (toplumun) bazen reçeteyi yırtıp atacak ve hastaneyi (demokrasiyi) ateşe verecek kadar "irrasyonel" bir cinnet geçirebileceğini (nazizm/faşizm) hesaba katmakta geç kaldılar.

4. Bir "Kayıp Kıta" Olarak Austro-Marksizm

Yazar, Austro-Marksizmi sosyalizmin tarihinde bir "kayıp kıta"ya benzetir.

• Zengin Miras: Onlar, Marksizmin hem bilimsel hem de demokratik olabileceğini, dogmalara sapmadan da devrimci kalınabileceğini kanıtlamaya çalışmışlardır.
• Dersler: Onların başarısızlığı, teorinin ne kadar parlak olursa olsun, toplumsal güç ilişkilerini ve siyasi iradeyi hesaba katmadan dünyayı değiştiremeyeceğini öğretir.

 

·        Sonuç Olarak: Austro-Marksizm, sosyalizmin "vicdanı ve aklı" olmayı denedi. Bugün Avrupa’nın sahip olduğu sosyal hakların, kültürel özerklik tartışmalarının ve demokratik kurumların pek çoğunun kökeninde bu Viyanalı düşünürlerin "imkânsız sentezi" yatar. Onlar fiziksel olarak yenildiler, ancak fikirleri modern dünyanın DNA'sına sızmayı başardı.

 

EK I: Karl Polanyi Ayrıntısı

1. Viyana Ortamı ve "Sosyalist Muhasebe" Tartışması

Polanyi, 1924'ten 1933'e kadar Viyana'da yaşadı ve o dönemin en önemli ekonomi dergilerinden biri olan Der Österreichische Volkswirt’in editörlüğünü yaptı.

• Mises ve Hayek ile Kavga: Avusturya Okulu’nun (liberalizm) merkezi olan Viyana'da, Polanyi; Otto Bauer ve diğer Austro-Marksistlerle aynı saftaydı. Ludwig von Mises'in "Sosyalizmde rasyonel hesaplama yapılamaz" iddiasına karşı, Polanyi de Austro-Marksistler gibi sosyalizmin teknik ve ahlaki olarak mümkün olduğunu savundu.

2. "Piyasa Karşıtı" Ortaklık: Ekonomi Topluma Gömülüdür

Polanyi’nin meşhur "embeddedness" (gömülülük) kavramı, Austro-Marksizmin antropolojik bakışıyla çok uyumludur.

• Austro-Marksistler (özellikle Max Adler ve Otto Bauer), ekonominin teknik bir alan değil, toplumsal bir ilişki olduğunu savunuyorlardı. Polanyi bu fikri zirveye taşıyarak; serbest piyasanın toplumu parçalayan "yapay" bir kurgu olduğunu, ekonominin ise ancak toplumsal ihtiyaçlara hizmet ettiği sürece "normal" olduğunu söyledi. Bu, Austro-Marksizmin "ekonomik demokrasi" hedefinin teorik bir temellendirmesidir.

3. Milliyetçilik ve Kültür: Otto Bauer ile Benzerlik

Polanyi, Otto Bauer'in ulus teorisinden derinlemesine etkilenmiştir.

• Polanyi de Bauer gibi, insanların sadece "ekonomik hayvanlar" olmadığını, kültürel kimliklerine ve geleneklerine sahip çıkma ihtiyaçları olduğunu biliyordu. Büyük Dönüşüm'de faşizmin yükselişini açıklarken kullandığı "toplumun kendini koruma refleksi" tezi, Bauer’in işçi sınıfının kültürel ve ulusal ihtiyaçlarını anlama çabasıyla büyük benzerlik gösterir.

4. "Büyük Dönüşüm" ve Austro-Marksizmin Çöküşü

Polanyi’nin başyapıtı Büyük Dönüşüm, aslında Austro-Marksistlerin de içinde olduğu o 19. yüzyıl uygarlığının ve 1930'lardaki yıkımın bir otopsisidir.

• Austro-Marksistler bu çöküşü "Finans Kapital" veya "Sınıf Mücadelesi" üzerinden açıklarken; Polanyi daha antropolojik bir yerden, piyasa ekonomisinin doğayı ve insanı "meta"ya (hayali metalar) dönüştürmesinin yarattığı felaket olarak açıklar.

Ayrıştıkları Nokta: Marksizme Bakış

Polanyi kendini hiçbir zaman tam anlamıyla bir "Marksist" olarak tanımlamadı (daha çok bir Hristiyan Sosyalisti veya Lonca Sosyalisti çizgisine yakındı).

• Polanyi, Marksizmin "ekonomik belirlenimcilik" (altyapı-üstyapı) kısmına her zaman şüpheyle yaklaştı. Bu noktada, Marksizmi Neo-Kantçı bir etik zeminine oturtmaya çalışan Max Adler'e çok yakındı. İkisi de sosyalizmin sadece bir iktisadi zorunluluk değil, bir etik ve insani zorunluluk olduğunu savunuyordu.

Özetle: Polanyi, Austro-Marksizmin bir üyesi değildir ama onlarla aynı "entelektüel mutfakta" pişmiştir. Austro-Marksistler ona kurumsal ve siyasi bir çerçeve sunarken, Polanyi onlara dünya tarihsel ve antropolojik bir derinlik katmıştır. Eğer Austro-Marksizm bir "klinikse", Polanyi o kliniğin en parlak dış danışmanlarından biridir diyebiliriz.

EK II: Polanyi’nin Hristiyan Sosyalizmi ve Lonca Sosyalizmi (Guild Socialism) Söyleminde Austro-Marksizm Arayışı

1. Viyana: Teorik Yakınlık

Polanyi, Viyana'dayken de piyasa ekonomisinin insan doğasına aykırılığını tartışıyordu. O dönemde, Austro-Marksistlerin "etik sosyalizm" arayışına (özellikle Max Adler’e) saygı duyuyordu. Ancak Marksizmin determinist (tarihsel kaçınılmazlık) tarafı onu hiçbir zaman tam tatmin etmedi. Avusturya’daki dini-sosyalist çevrelerle de temas halindeydi, fakat bu henüz bir "kimlik" haline gelmemişti.

2. İngiltere: Gerçek Karşılaşma (1933 Sonrası)

1933'te İngiltere'ye göç ettiğinde, Polanyi aradığı "ruhsal ve kurumsal" zemini buldu.

• Lonca Sosyalizmi (G.D.H. Cole Etkisi): İngiltere'de merkezi devlet yerine, üreticilerin kendi kendini yönettiği yerel birimlere (loncalara) dayanan bu gelenek, Polanyi'nin "piyasa karşıtı ama demokratik" arayışıyla tam örtüştü.
• Hristiyan Sosyalizmi: İngiltere'de işçi sınıfı hareketi kıta Avrupa'sı gibi sadece Marksist değil, aynı zamanda çok güçlü bir dini/etik gelenek (Metodizm ve Anglikan Sosyalizmi) üzerine kuruluydu. Polanyi, kapitalizmin insanı "meta"ya indirgemesini sadece ekonomik bir hata değil, aynı zamanda teolojik bir günah olarak gören bu bakış açısını burada benimsedi.

3. "The Great Transformation"ın (Büyük Dönüşüm) İngiliz Kökleri

Polanyi, meşhur kitabını yazarken aslında İngiliz iktisat tarihini (Speenhamland yasaları vb.) laboratuvar olarak kullandı.

• Piyasanın toplumu nasıl parçaladığını bir "iktisatçı" gibi değil, toplumsal bağların kutsallığına inanan bir "sosyal antropolog" veya "etik sosyalist" gibi analiz etti.
• İngiliz işçi sınıfının, piyasanın yıkımına karşı verdiği direnci, dini ve ahlaki bir hayatta kalma çabası olarak gördü.

“Tedavi" İngiltere'de Değişti

Eğer Polanyi bir klinisyense; Viyana'da hastanın (toplumun) anatomisini ve hastalığın (piyasanın) fizyolojisini öğrendi. Ancak İngiltere'de, bu hastalığa karşı uygulanacak olan "ilaç" listesini güncelledi. Artık reçeteye sadece "kamulaştırma" yazmıyordu; "yerel öz yönetim" (Lonca) ve "etik/manevi uyanış" (Hristiyan Sosyalizmi) ekliyordu.

Bu durum, onun Austro-Marksistlerden en büyük kopuşudur. Austro-Marksistler "bilimsel bir sosyalizm" peşindeyken, Polanyi İngiltere'de "yaşayan ve hissedilen bir sosyalizme" evrildi.