Müesses Bilgeliğin İronik Mağlubiyeti: J.K. Galbraith’ın Kadrolu Profesör Romanında Kurumsal ve Post-Keynesçi Eleştiri

 

Müesses Bilgeliğin İronik Mağlubiyeti: J.K. Galbraith’ın Kadrolu Profesör Romanında Kurumsal ve Post-Keynesçi Eleştiri

Ercan Eren

John Kenneth Galbraith, ana akım iktisadın "matematiksel kutsallık" zırhına büründüğü bir çağda, disiplini sosyal gücün ve kurumsal yapıların merkezine geri çağıran aykırı bir sestir. Galbraith için iktisat, sadece soyut modellerin kurgulandığı steril bir laboratuvar değil; teşhis ve tedavi süreçlerini içeren canlı bir "zanaat" alanıdır. Yazarın 1990 yılında kaleme aldığı A Tenured Professor (Kadrolu Profesör) romanı, bu zanaatkârlığın edebi bir manifestosu niteliğindedir. Bu incelemede, Harvard koridorlarından borsa spekülasyonlarına uzanan bir kurgu aracılığıyla; "müesses bilgeliğin" sarsılışı, iktisatçının toplumsal müdahale kapasitesi ve sistemin aykırı bir akla verdiği "bağışıklık tepkisi", Galbraith’ın "Güç ve Faydalı İktisatçı" tezi ekseninde analiz edilecektir.

Kitap Özeti

Roman, Harvard Üniversitesi’nde genç ve parlak bir iktisatçı olan Timothy Rearfan’ın hikayesini odağına alır. Rearfan, akademik kariyerinin başında, iktisat dünyasının "kutsal kâsesi" olan tenür (ömür boyu kadro) peşinde koşarken, bir yandan da iktisat teorisini gerçek hayatta test etmeye karar verir.

1. İrrasyonel Beklentiler Endeksi (IRE): Rearfan, ana akım iktisadın "rasyonel aktör" varsayımını elinin tersiyle iter. Karısı Virginia ile birlikte, piyasalardaki toplumsal psikolojiyi, açgözlülüğü ve "sürü psikolojisini" ölçen gizli bir algoritma geliştirir: İrrasyonel Beklentiler Endeksi. Bu model, finansal bir balonun ne zaman patlayacağını matematiksel bir kesinlikle öngörmektedir.

2. Finansal Devrim ve Gizli Servet: Rearfan, IRE modelini kullanarak borsada devasa işlemler yapmaya başlar. Piyasa coşku içindeyken o "açığa satış" yapar; herkes batarken o zenginleşir. Ancak bu zenginlik, lüks bir yaşam için değil, bir sosyal mühendislik projesi içindir. Rearfan, kazandığı parayı sistemin açıklarını kapatmak ve "sosyal dengeyi" sağlamak için kullanmaya başlar.

3. Sosyal Müdahale ve Akademik Tepki: Rearfan, "Temiz Para Fonu" gibi yapılar kurarak siyasetteki şirket etkisini azaltmaya çalışır, barış yanlısı lobileri finanse eder ve riskli hisse senetlerine "uyarı etiketleri" koyulması için bastırır. Bu durum, statükonun koruyucularını rahatsız eder. Harvard’daki meslektaşları, onun bu kadar zengin olmasını "bilimsel ciddiyete aykırı" bulurken, devlet mekanizmaları (FBI ve SEC) peşine düşer.

4. Final: Sistemin Bağışıklık Tepkisi: Romanın sonunda Rearfan, muazzam bir entelektüel ve finansal zafer kazanmış olsa da yerleşik düzenin (establishment) onu nasıl sistem dışına ittiğine tanık oluruz. Galbraith, okuyucuya şu soruyu bırakır: Bir bilim insanı, sistemi değiştirecek kadar güçlü bir araç icat ederse, sistem mi değişir yoksa bilim insanı mı tasfiye edilir?

 

Değerlendirme ve Analiz

Galbraith’in bu romanı, sadece bir "iktisatçı kurgusu" değil, aynı zamanda Kurumsal ve Post Keynesçi İktisat ekolünün edebi bir manifestosudur.

1. "Klinik İktisat" ve Zanaatkârlık Vurgusu

Romanın başkarakteri Rearfan, iktisadı sadece gözlemleyen bir laboratuvar teknisyeni değil, topluma müdahale eden bir klinisyen gibi davranır. Galbraith burada, iktisatçının sadece "ne olduğunu" söyleyen değil, "ne olması gerektiğini" kurgulayan ve bunun sorumluluğunu alan bir zanaatkâr (craftsman) olması gerektiğini savunur. Rearfan’ın IRE modeli, iktisadi bir "teşhis cihazı"dır; sosyal projeleri ise "tedavi" denemeleridir.

2. Akademik "Müesses Bilgelik" Eleştirisi

Galbraith’in literatüre kazandırdığı en güçlü kavramlardan biri olan "Conventional Wisdom" (Geleneksel Bilgelik), romanın iskeletini oluşturur. Harvard atmosferi üzerinden yapılan betimlemelerde, akademinin aslında yeni fikirlerin değil, "konforlu eski fikirlerin" kalesi olduğu anlatılır. Tenür (kadro) alma süreci, bir özgürleşme değil, sisteme uyum sağlama (evcilleşme) süreci olarak betimlenir.

3. Piyasa Estetiği ve İroni

Edebi açıdan bakıldığında, Galbraith’in dili son derece zarif ve iğneleyicidir. Finans dünyasının karmaşık terimlerini, bir Orta Çağ teolojisi tartışması kadar absürt ve ritüelistik gösterir. Borsa manipülasyonlarını anlatırken kullandığı üslup, iktisadi tekniklerin aslında ne kadar "insani zaaflar" üzerine kurulu olduğunu kanıtlar niteliktedir.

4. Güç Dinamikleri (Power and the Useful Economist)

Roman, Galbraith’in akademik başyapıtlarından biri olan Power and the Useful Economist makalesindeki savlarını destekler. İktisat, güç ilişkilerinden bağımsız bir bilim değildir. Rearfan’ın serveti bir "karşıt güç" (countervailing power) oluşturmaya başladığında, sistemin ona karşı birleşmesi, serbest piyasa retoriğinin aslında nasıl bir iktidar koruma kalkanı olduğunu gösterir.

Sonuç

Kadrolu Profesör, sadece bir "bulmaca" çözmez; bizzat sistemin kendisini bir "vaka" (case study) olarak masaya yatırır. Galbraith, edebiyatın sağladığı esnekliği kullanarak, akademik metinlerde söyleyemediği sertlikteki gerçekleri ironinin arkasına gizleyerek söyler. Bu kitap, iktisadın bir sayı sayma sanatı değil, bir toplum inşa etme zanaatı olduğunu hatırlatan zamansız bir eserdir.

Kaynakça

Galbraith, John Kenneth. A Tenured Professor. Boston: Houghton Mifflin, 1990. 

Galbraith, J. K. (1958). The Affluent Society (Bolluk Toplumu). Boston: Houghton Mifflin. 

Galbraith, J. K. (1954). The Great Crash, 1929 (Büyük Çöküş 1929). Boston: Houghton Mifflin. 

Galbraith, J. K. (1973). "Power and the Useful Economist". The American Economic Review, 63(1), 1-11. 

Galbraith, J. K. (2004). The Economics of Innocent Fraud (Masum Dolandırıcılık Ekonomisi). Boston: Houghton Mifflin.