Post-Kıtlık İktisadı I: Jeremy Rifkin Paradigması

 

 

Post-Kıtlık İktisadı I: Jeremy Rifkin Paradigması

Ercan Eren

Jeremy Rifkin, çağdaş iktisadi düşünce dünyasında neoklasik kalıpların dışına taşan, ancak etkisi küresel başkentlerin karar alma odalarına kadar uzanan istisnai bir figürdür. Dünya çapında eserleri 35'ten fazla dile çevrilen ve "en çok satanlar" listelerinden inmeyen Rifkin, uluslararası kamuoyunda "dünyanın en etkili 10 iktisatçısından biri" olarak gösterilmektedir. Ancak onu klasik bir kürsü profesöründen ayıran temel özellik, iktisadı sadece gözlemleyen değil, bizzat inşa eden bir "Sistem Tasarımcısı" olmasıdır.

1. Akademik İktisatçıdan "Pratik Teorisyen"liğe

Geleneksel akademik iktisatçılar genellikle geçmiş veriler üzerinden modeller kurup "olanı" açıklarken; Rifkin, fizik, biyoloji ve teknolojiyi harmanlayarak "olacak olanı" tasarlayan bir pratik teorisyendir.

*    Farklılık: Bir akademik iktisatçı için başarı kıstası hakemli dergilerdeki atıf sayısıyken, Rifkin için başarı; teorisinin bir ülkenin altyapı yasasına (Örn: Çin’in enerji planları veya AB Yeşil Mutabakatı) dönüşmesidir.

• Metodoloji: O, ekonometrik modellerin soyutlaması yerine, termodinamik yasalarının (Entropi) kaçınılmazlığını iktisadi sistemin merkezine koyar.

2. Büyük Anlatıların Mimarı: Sistem Tasarımcısı

Rifkin, parçalanmış uzmanlık alanlarını (enerji, iletişim, lojistik) tek bir "Sistemik Mimari" altında birleştirir. O sadece yeni bir ekonomik fikir sunmaz; toplumun nasıl enerji üreteceğinden, bilginin nasıl paylaşılacağına ve ulaşımın nasıl organize edileceğine kadar bütüncül bir "yaşam işletim sistemi" tasarlar.

• 2014’te "Sıfır Marjinal Maliyet" ile bolluk ekonomisini,
• 2024’te ise "Planet Aqua" ile su odaklı dirençlilik modelini kurgularken; her zaman bireysel mülkiyete dayalı kapitalizmin yerine, paylaşım odaklı "Müşterekler" (Commons) vizyonunu yerleştirir.

3. Küresel Etki ve Uygulayıcı Gücü

Fikirlerinin AB Komisyonu, Çin Hükümeti ve çeşitli ABD eyalet yönetimleri tarafından resmi strateji olarak benimsenmesi, onu teorisyenliğin ötesine taşıyarak bir "Küresel Başdanışman" statüsüne ulaştırmıştır. Rifkin; Davos’tan Pekin’e, Brüksel’den Washington’a kadar geniş bir coğrafyada iktisadi paradigmayı değiştiren bir "entelektüel kaldıraç" görevi görmektedir.

 

 

I. Bir "Sistem Tasarımcısı" Olarak Jeremy Rifkin

Jeremy Rifkin, çağdaş iktisadi düşünce dünyasında geleneksel akademik sınırların ötesine taşan, fikirleri devlet stratejilerine dönüşen nadir figürlerden biridir. Onu sadece bir "fütürist" ya da "yazar" olarak tanımlamak, sunduğu sistemik bütünlüğü ıskalamak anlamına gelir. Rifkin, aslında modern dünyanın karmaşıklığını yönetmek için yeni bir iktisadi mimari öneren bir sistem tasarımcısıdır.

1. Entelektüel Kimliği: Akademiden Sahaya

Rifkin’in akademik kimliği, Pennsylvania Üniversitesi Wharton School’daki köklerinden beslenirken, pratiği küresel politikanın karar alma mekanizmalarında (AB Komisyonu, Çin Hükümeti) vücut bulur. O, bir "pratik teorisyen" olarak, teorilerini akademik dergilerin sayfalarından çıkarıp ulusların altyapı planlarına yerleştirmeyi başarmıştır.

2. Metodolojik Temel: Termodinamik ve İktisat Sentezi

Rifkin’in tüm çalışmalarının altında yatan temel disiplin, iktisat ile fizik yasalarının, özellikle de Termodinamiğin İkinci Yasası (Entropi) arasındaki ilişkidir.

• Ona göre ekonomi; bir değer yaratma süreci olduğu kadar, bir enerji dönüşüm sürecidir.
• Geleneksel iktisadın "sonsuz büyüme" varsayımına, fiziksel sınırları hatırlatarak karşı çıkar. Bu yaklaşım, onu "Ekolojik İktisat" okuluna yaklaştırsa da o bu sınırları aşmak için teknolojik devrimleri (3. Sanayi Devrimi) bir kaldıraç olarak kullanır.

3. Ana İzlek: Etkinlikten Dirençliliğe

Rifkin’in düşünce atlasındaki en büyük kırılma, bu çalışmanın da ana eksenini oluşturur:

• 2014 Öncesi: İktisadi başarının anahtarı olarak görülen "Maksimum Etkinlik" (Peak Efficiency) dönemi. Bu dönemde teknoloji, marjinal maliyetleri sıfırlayarak bolluk yaratacak bir araçtır.
• 2020 ve Sonrası: Küresel pandemiler ve iklim şoklarıyla gelen "Dirençlilik" (Resilience) dönemi. Rifkin artık, aşırı "etkin" sistemlerin ne kadar kırılgan olduğunu savunarak, iktisadın rotasını "etkinlikten" "hayatta kalmaya ve uyuma" kırmaktadır.

 

II. İyimserlik Çağı ve Teknolojik Kaldıraç (1980- 2014)

Jeremy Rifkin’in bu dönemdeki düşünsel evrimi, termodinamik yasalarından yola çıkarak kapitalizmin mikroiktisadi temellerine kadar uzanan geniş bir yayı kapsar. Bu dönemin temel paradigması; teknolojinin, üretim maliyetlerini marjinal düzeyde yok ederek mülkiyet odaklı piyasayı sarsacağı inancıdır.

1. Entropi Yasası ve İktisadın Fiziksel Temeli (1980)

Rifkin, henüz 1980’de yayımlanan Entropy eseriyle, neoklasik iktisadın "kapalı devre" işleyen mekanik modellerine ilk büyük eleştirisini getirdi.

• Tezi: İktisadi faaliyetlerin tamamı, düşük entropili enerjiyi (kaynakları) yüksek entropili atığa (kirlilik/ısı) dönüştürür.
• İktisadi Çıkarım: Sonsuz büyüme, fiziksel olarak imkansızdır. Bu, Rifkin’in daha sonra savunacağı "etkinlikten öte bir sistem arayışının" ilk tohumudur.

2. Üçüncü Sanayi Devrimi (3SD): Beş Sütunlu Mimari

2011’e gelindiğinde Rifkin, bu fiziksel sınırları aşmanın yolunu yeni bir altyapıda buldu. Ona göre bir sanayi devrimi; İletişim, Enerji ve Lojistik rejimleri birleştiğinde gerçekleşir:

1. Yenilenebilir Enerjiye Geçiş: Fosil yakıtlardan güneş ve rüzgâra.
2. Binaların Mikro-Santrallere Dönüşmesi: Her binanın kendi elektriğini üretmesi.
3. Hidrojen ve Diğer Depolama Teknolojileri: Kesintili enerjiyi saklamak.
4. Akıllı Şebekeler (Enerji İnterneti): Enerjinin tıpkı bilgi gibi internet üzerinden paylaşılması.
5. Elektrikli ve Otonom Ulaşım: Lojistiğin bu akıllı ağa entegre olması.

3. Sıfır Marjinal Maliyet Toplumu (2014)

Bu dönemin zirve noktası olan bu tez, sizin de vurguladığınız "Etkinlik" (Efficiency) kavramının iktisadi bir paradoksa dönüşmesini anlatır.

• Piyasa Paradoksu: Rekabetçi piyasalarda şirketler etkinliklerini artırmak için maliyetleri düşürür. Ancak Nesnelerin İnterneti (IoT) sayesinde bu etkinlik o kadar artar ki; mal ve hizmet üretmenin marjinal maliyeti sıfıra yaklaşır.
• Kârın Sonu: Marjinal maliyet sıfıra indiğinde, fiyatlar da sıfıra yaklaşır ve kâr marjları buharlaşır. Bu durum, kapitalist piyasayı işlevsiz kılarak yerini "Paylaşım Odaklı Müşterekler" (Collaborative Commons) modeline bırakmaya zorlar.
• Mülkiyetten Erişime: İnsanlar artık otomobil veya yazılım "sahibi" olmak yerine, o hizmete "erişim" sağlamayı tercih ederler.

4. Sonuç: Etkinliğin Zirvesindeki İyimserlik

Bu dönemde Rifkin, "etkinlik" kavramını sistemin kurtarıcısı olarak görüyordu. Verilerle optimize edilmiş bir dünyanın, kaynak israfını (entropiyi) minimuma indireceğini ve herkese "neredeyse bedava" bir yaşam sunacağını vaat ediyordu. Ancak bu iyimserlik, 2020’lerdeki küresel şoklarla yerini daha temkinli bir "dirençlilik" arayışına bırakacaktı.

 

III. Soğuk Duş- Pandemi ve İklim Krizi (2020- 2024)

2014’te Sıfır Marjinal Maliyet Toplumu ile teknolojik bir bolluk vaat eden Rifkin, 2020 yılında dünya çapında yaşanan pandemi ve hızlanan iklim felaketleriyle birlikte, iktisat teorisinin en kutsal kavramını sorgulamaya açtı: Maksimum Etkinlik.

1. "Etkinlik" Paradoksunun İflası

Rifkin'e göre, son 200 yıldır iktisat biliminin tek bir pusulası vardı: Süreçleri daha hızlı, daha ucuz ve daha az girdiyle yönetmek (Peak Efficiency). Ancak pandemi, bu "aşırı etkin" sistemlerin karanlık yüzünü gösterdi:

• Yedeksiz Sistemler: "Tam zamanında üretim" (Just-in-time) gibi modeller, sistemdeki tüm "âtıl" kapasiteyi ve yedekleri (redundancy) yok etmişti.
• Kırılganlık: En ufak bir lojistik aksama veya arz şoku, yedek parçası olmayan bu "aşırı ince" (lean) sistemlerin iskambil kâğıdı gibi yıkılmasına neden oldu.
• Sonuç: Rifkin, verimlilik ve etkinliğin bir noktadan sonra "dayanıksızlık" ürettiğini savunmaya başladı.

2. Doğanın Ritmiyle Çarpışma: Entropi Artışı

Rifkin, 1980'deki Entropi köklerine dönerek şunu fark etti: Dijitalleşme ve IoT ile sağlanan etkinlik artışı, paradoksal bir şekilde doğa üzerindeki baskıyı azaltmamış, aksine tüketim hızını (Jevons Paradoksu) körükleyerek ekosistemi çöküşe yaklaştırmıştı.

• İklim Krizi: Artık mesele sadece karbon emisyonu değildi; mesele, yeryüzündeki tüm biyolojik süreçlerin (su döngüsü, tozlaşma, toprak verimi) endüstriyel "etkinlik" hırsı nedeniyle bozulmasıydı.

3. "Dirençlilik Çağı"na (The Age of Resilience) Geçiş

2022 yılında yayımladığı eseriyle Rifkin, yeni bir iktisadi hedef tanımladı. Artık amaç "doğayı daha etkin şekilde sömürmek veya optimize etmek" değil, "doğanın ritmine uyum sağlamak" olmalıydı.

• Etkinlikten Uyumlanmaya: İktisadi kararlarda "birim maliyet" yerine "sistemik dayanıklılık" kriteri gelmeliydi.
• Mülkiyetin Ötesi: Paylaşım ekonomisi artık sadece "ucuz olduğu için" değil, kaynak tasarrufu ve toplumsal direnç için bir "hayatta kalma zorunluluğu" olarak yeniden tanımlandı.

 

IV. Yeni Ufuk- Planet Aqua ve Biyofilik İktisat (2024- 2026)

Bu dönem, Rifkin'in "karbon" odaklı enerji tartışmalarından, hayatın asıl kaynağı olan "su" odaklı bir medeniyet kurgusuna geçişini temsil eder. Rifkin artık sadece iklimi korumayı değil, gezegenin hidrosferi (su küresi) ile yeni bir toplumsal sözleşme yapmayı teklif ediyor.

1. "Planet Aqua": Dünyayı Yeniden İsimlendirmek (2024)

Rifkin, 2024 tarihli eserinde temel bir yanılgımızı düzeltmekle işe başlar: Biz bir "Toprak Gezegeni"nde (Earth) değil, bir "Su Gezegeni"nde (Aqua) yaşıyoruz.

• Hidrosferin İsyanı: Rifkin'e göre iklim krizi aslında hidrosferin "yeniden vahşileşmesidir" (rewilding). Isınan atmosfer daha fazla su tutar ve bu da su döngüsünü tahmin edilemez, şiddetli bir güce dönüştürür.
• Kontrolün Sonu: Son 6.000 yıldır insanlık suyu barajlar ve kanallarla "evcilleştirmeye" çalıştı. Rifkin, bu "merkezi kontrol" döneminin bittiğini, artık suya hükmetmek yerine ona uyum sağlamak (adaptivity) zorunda olduğumuzu savunur.

2. "Blue Deal" (Mavi Mutabakat) ve Su İnterneti

Rifkin, Avrupa Birliği için önerdiği Yeşil Mutabakat'ın (Green Deal) yanına mutlaka bir "Mavi Mutabakat" eklenmesi gerektiğini savunuyor.

• Dağıtık Su İnterneti: Tıpkı enerji interneti gibi, yerel düzeyde çalışan, akıllı sensörlerle donatılmış, tuzdan arındırma ve geri dönüşüm odaklı "mikro su şebekeleri" önerir.
• Mavi Ekonomi: Su, ticari bir meta olmaktan çıkıp, "yaşamın müşterek kaynağı" olarak yeniden tanımlanır. Bu, suyun mülkiyetinin değil, erişim hakkının kutsal sayıldığı bir modeldir.

3. Biyofilik İktisat (Biophilic Economics)

2025-2026 yayınlarında bu kavramı şöyle derinleştirir:

• Glocalization (Küreselleşmiş Yerellik): Dev küresel tedarik zincirleri yerine, kendi su havzasıyla (watershed) uyumlu, yerel kaynaklara dayalı dirençli ekonomiler.
• Yaşam Odaklı Değer: Başarı ölçütü artık kâr veya GSYH değil, ekosistemin kendini yenileme kapasitesi (regenerativity) ve toplumun su krizlerine karşı dayanıklılığıdır.
• Neo-Nomadizm: Rifkin, sabit ve ağır altyapıların (dev barajlar, kıyı şehirleri) yerini, değişen su seviyelerine uyum sağlayabilen daha esnek ve mobil yerleşim modellerinin alacağını öngörür.

4. 2026 Perspektifi: Antroposen’den (İnsan çağı) "Dirençlilik Çağı"na

Rifkin’in 2025 sonu ve 2026 başındaki konuşmalarında (Latin Amerika Ekonomik Forumu gibi) vurguladığı üzere; insanlık bir "yok oluş" (extinction) riskiyle karşı karşıyadır.

• Tezi: Verimlilik/Etkinlik odaklı "İlerleme Çağı" (Age of Progress) bitti. Yerine, doğayla eşzamanlı hareket eden (in sync with nature) "Dirençlilik Çağı" başladı.
• Ekonomi Eğitimi İçin Not: Rifkin, iktisat öğrencilerinin artık sadece bilanço okumayı değil, ekoloji ve hidrosfer bilimini de öğrenmesi gerektiğini savunuyor.

 

V. Uygulama Alanları ve Jeopolitik Yansımalar

Jeremy Rifkin’in teorileri, sadece kütüphane raflarında kalmamış; modern tarihin en büyük iki ekonomik bloku olan Avrupa Birliği ve Çin tarafından birer altyapı rehberi olarak kabul edilmiştir. Ancak her iki güç de bu teorileri kendi kültürel ve siyasi süzgeçlerinden geçirerek uygulamaktadır.

1. Çin Halk Cumhuriyeti: Teknolojik Pragmatizm ve "Ekolojik Medeniyet"

Çin, Rifkin’in Üçüncü Sanayi Devrimi (3SD) tezini en hızlı ve en büyük ölçekte hayata geçiren ülkedir.

• Dijital ve Yeşil Evlilik: Çin yönetimi, Rifkin’in "İletişim + Enerji + Lojistik" formülünü ulusal güvenlik meselesi olarak gördü. Dünyanın en büyük güneş paneli kapasitesi, devasa hızlı tren ağları ve elektrikli araç (EV) dominasyonu bu stratejinin sonucudur.
• Sünger Şehirler (Sponge Cities): Rifkin’in Planet Aqua tezinin sahadaki karşılığıdır. Çin, sel riskine karşı şehirleri betonla kapatmak yerine, suyu emen, depolayan ve filtreleyen doğal alanlar (sulak alanlar, geçirimli asfaltlar) inşa ederek "dirençlilik" (resilience) kavramını kentsel mimariye taşımıştır.
• Jeopolitik Amaç: Çin için Rifkin’in modeli, Batı’nın fosil yakıt tabanlı hegemonyasından (petro-dolar) kurtulmanın ve yeni sanayi devriminin standartlarını belirlemenin bir yoludur.

2. Avrupa Birliği: "Yeşil Mutabakat"tan "Mavi Stratejik Özerklik"e

Avrupa, Rifkin’in fikirlerini daha çok normatif ve kurumsal bir zeminde uygulamaktadır.

• Green Deal (Yeşil Mutabakat): AB’nin 2050 karbon nötr hedefi, Rifkin’in binaları birer mikro-santrale dönüştürme ve akıllı şebekeler kurma vizyonu üzerine inşa edilmiştir.
• Enerji Bağımsızlığı ve Dirençlilik: Ukrayna-Rusya savaşı sonrası AB, Rifkin’in "dağıtık enerji" (her bölgenin kendi enerjisini üretmesi) önerisini sadece çevreci bir tercih değil, bir "stratejik özerklik" zorunluluğu olarak görmeye başladı.
• Mavi Mutabakat Arayışı: 2026 itibarıyla AB, Rifkin’in danışmanlığında, su kıtlığı ve yönetimi üzerine yoğunlaşan bir "Blue Deal" paketi hazırlığındadır. Bu, kıtanın iklim şoklarına karşı "etkinlik" yerine "dayanıklılık" odaklı ilk büyük hukuki çerçevesi olacaktır.

3. Amerika Birleşik Devletleri: Piyasa Dinamizmi ve İdeolojik Çatışma

Rifkin'in vatanında durum çok daha karmaşıktır.

• Eyalet Bazlı Uygulamalar: Federal düzeydeki kutuplaşmaya rağmen, Kaliforniya ve New York gibi eyaletler Rifkin’in "Yeşil Yeni Düzen" (Green New Deal) önerilerini kendi enerji yasalarına entegre etmiştir.
• Altyapı Yatırımları: Biden dönemiyle başlayan ve 2026'da etkileri daha net görülen büyük altyapı paketleri, Rifkin’in "akıllı ve dijital şebeke" öngörülerini finanse etmektedir.
• Mülkiyet Engeli: ABD'de "Paylaşım Odaklı Müşterekler" fikrinin önündeki en büyük engel, bireysel mülkiyet ve serbest piyasa kutsallığıdır. Rifkin burada, sistemin çökmemesi için piyasanın "sosyal bir piyasaya" evrilmesi gerektiğini savunarak siyasi bir gerilim hattında yürür.

4. Küresel Güney ve Yeni Kalkınma Modeli

Rifkin, gelişmekte olan ülkelerin (Global South) İkinci Sanayi Devrimi’ni (fosil yakıtlar) atlayarak doğrudan Üçüncü Sanayi Devrimi’ne (dağıtık yenilenebilir enerji) geçebileceğini savunur.

• Leapfrogging (Sıçrama): Afrika ve Güneydoğu Asya'da devasa merkezi elektrik şebekeleri kurmak yerine, köylerin kendi güneş enerjisi kooperatiflerini kurması, Rifkin’in "demokratik enerji" vizyonunun en somut örneğidir.

Eleştirel Değerlendirme ve Akademik Şerhler

Jeremy Rifkin, küresel ölçekte bir stratejist olsa da akademik iktisat çevrelerinde önerileri sıklıkla "fazla doğrusal" veya "teknolojik olarak determinist" bulunarak eleştirilir. Bu bölümde, Rifkin’in sistem tasarımındaki çatlakları ve ana akım iktisat kuramıyla olan gerilimini üç temel eksende inceleyebiliriz.

1. Fiyat Mekanizmasının Yokluğu ve Kaynak Dağılımı (Allocation) Sorunu

Rifkin'in "Sıfır Marjinal Maliyet" tezi, fiyatın marjinal maliyete eşitlendiği (P=MC) bir mükemmel rekabet uçurumuna dayanır. Ancak iktisat teorisi açısından şu soru yanıtsızdır:

• Piyasa Sinyalleri: Fiyatın sıfıra yaklaştığı bir "Müşterekler" (Commons) düzeninde, kıt kaynakların (özellikle su ve nitelikli emek) etkin dağılımını hangi mekanizma sağlayacak?
• Akademik Şerh: Fiyat sinyallerinin olmadığı bir ortamda, kaynakların rasyonel dağıtımı yerine "ilk gelen alır" veya "bürokratik tahsis" gibi etkinsizliklerin doğma riski yüksektir.

2. İnovasyonun Finansmanı ve Teşvik Yapısı

Rifkin, "Paylaşım Odaklı Müşterekler"in inovasyonu tetikleyeceğini savunur (örneğin açık kaynak yazılımlar). Ancak:

• Ar-Ge Maliyetleri: İlaç veya ileri yarı iletken teknolojileri gibi "sabit maliyeti yüksek" sektörlerde, marjinal maliyetin sıfır olması, başlangıçtaki devasa yatırımın nasıl geri döneceği sorusunu doğurur.
• Sermaye Birikimi: Kâr marjlarının yok edildiği bir sistemde, teknolojik atılım için gereken sermaye birikimi (accumulation) sekteye uğrayabilir.

3. "Dirençlilik" (Resilience) ve Maliyet Enflasyonu

"Etkinlikten feragat etme" meselesi, ciddi bir makroekonomik risk taşır:

• Enflasyonist Baskı: Etkinlik (efficiency) odaklı tedarik zincirlerinden, "dirençli" (redundant/yedekli) sistemlere geçiş, birim maliyetleri yapısal olarak artıracaktır. Bu durum, Rifkin'in "bolluk" vaadiyle çelişen kalıcı bir maliyet enflasyonu yaratabilir mi?
• Jevons Paradoksu: Enerji etkinliği arttıkça toplam enerji tüketiminin azalmak yerine artması gibi, "sıfır maliyet" vaadi de tüketim çılgınlığını (ve dolayısıyla ekolojik entropiyi) daha da körükleyebilir.

4. Dijital Tekelleşme ve Veri Panoptikonu

Rifkin, Nesnelerin İnterneti'ni (IoT) demokratik bir ağ olarak kurgular. Ancak 2026 gerçekliğinde:

• Platform Kapitalizmi: Bu ağların mülkiyeti birkaç dev teknoloji şirketinin (Big Tech) elinde kalırsa, Rifkin’in "Paylaşım Odaklı Müşterekler"i, verinin mutlak kontrolüne dayalı dijital bir feodalizme dönüşebilir.

Sonuç: İktisat Eğitiminde Yeni Bir Müfredata Doğru

Jeremy Rifkin, iktisat bilimini "mekanik bir denge arayışı"ndan çıkarıp, onu biyolojik ve fiziksel gerçeklere bağlı bir "yaşam yönetimi" haline getirmeye çalışmıştır.

• Geleceğin iktisat müfredatı; sadece marjinal fayda analizini değil, hidrosfer dengesini, entropi yönetimini ve sistemik dirençliliği de içermek zorundadır.
• Rifkin’in başarısı, kusursuz bir teori sunmasında değil; iktisadın "etkinlik" uğruna "yaşamı" göz ardı ettiği o tehlikeli virajda direksiyonu kırmaya çalışmasındadır.

Kaynakça

 

• Rifkin, J. (1980). Entropy: A New World View. Viking Press. (İktisat ve termodinamik ilişkisinin temeli).
• Rifkin, J. (1995). The End of Work: The Decline of the Global Labor Force and the Dawn of the Post-Market Era. Putnam Publishing Group. (Otomasyon ve iş gücü piyasasının dönüşümü).
• Rifkin, J. (2011). The Third Industrial Revolution: How Lateral Power Is Transforming Energy, the Economy, and the World. St. Martin's Press. (AB ve Çin stratejilerinin ana metni).
• Rifkin, J. (2014). The Zero Marginal Cost Society: The Internet of Things, the Collaborative Commons, and the Eclipse of Capitalism. Palgrave Macmillan. (Etkinlik ve paylaşım ekonomisi teorisi).
• Rifkin, J. (2019). The Green New Deal: Why the Fossil Fuel Civilization Will Collapse by 2028, and the Bold Economic Plan to Save Life on Earth. St. Martin's Press. (Karbon balonu ve finansal risk analizleri).
• Rifkin, J. (2022). The Age of Resilience: Reimagining Existence on a Rewilding Earth. St. Martin's Press. (Etkinlikten dirençliliğe geçişin manifestosu).
• Rifkin, J. (2024). Planet Aqua: Rethinking Our Home in the Universe. St. Martin's Press. (Su odaklı biyofilik iktisat ve hidrosfer analizi).