Mises Kardeşlerin Entelektüel Mirası: Pozitivizmden Praksiyolojiye, Viyana’dan Türkiye’ye

 

Mises Kardeşlerin Entelektüel Mirası: Pozitivizmden Praksiyolojiye, Viyana’dan Türkiye’ye

Ercan Eren

Paradigma – Richard ve Ludwig von Mises

20.yüzyılın entelektüel haritası incelendiğinde, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun son döneminde yetişen zihinlerin modern bilimin hemen her alanında kurucu bir rol oynadığı görülür. Ancak hiçbir örnek, Mises kardeşler arasındaki o derin ve sembolik yarılma kadar çarpıcı değildir. Ludwig ve Richard von Mises, aynı Viyana ikliminde yetişmiş, aynı kültürel kodları paylaşmış olmalarına rağmen, "gerçekliğin bilgisine nasıl ulaşılır?" sorusuna verdikleri cevaplarla birbirine zıt iki kutbu temsil etmişlerdir.

Ludwig von Mises, sosyal bilimleri ampirik verilerin boyunduruğundan kurtarıp, insan eyleminin (praksiyoloji) saf mantıksal aksiyomları üzerine inşa etmeye çalışırken; kardeşi Richard von Mises, matematiği ve olasılığı fiziksel dünyanın katı gerçekliğine bağlamış, mantıksal pozitivizmin en sadık savunucularından biri olmuştur. Bu iki kardeşin hayatı, sadece teorik bir tartışma alanı değil, aynı zamanda dünya savaşları, sürgünler ve yeniden inşa süreçleriyle şekillenmiş birer trajedidir.

Bu çalışmanın odağında, Mises kardeşlerin Viyana’dan başlayıp Amerika’ya uzanan serüvenleri yer almaktadır. Ancak hikâyenin Türkiye durağı, Cumhuriyet dönemi üniversite reformu ve bilimsel zihniyetin kurumsallaşması açısından müstesna bir öneme sahiptir. Richard von Mises’in 1933-1939 yılları arasında İstanbul Üniversitesi’nde gerçekleştirdiği kurucu faaliyetler, sadece teknik bir akademik miras bırakmakla kalmamış; aynı zamanda Hilda Geiringer, Kerim Erim ve Nakibe Uzgören gibi isimlerle örülü derin bir beşerî hikâye bırakmıştır. Ludwig von Mises ise Türkiye’ye fiziksel olarak gelmemiş olsa da dostları ve fikirleri aracılığıyla Türkiye’deki iktisadi düşünce yapısı üzerinde dolaylı ama kalıcı bir iz bırakmıştır.

Elinizdeki çalışma, bu iki dev dehanın özel hayatlarını, aşklarını, eserlerini ve metodolojik çatışmalarını karşılaştırmalı bir perspektifle ele alarak; "ölçülebilir olan" ile "anlamlı olan" arasındaki o büyük gerilimin tarihsel bir dökümünü sunmayı amaçlamaktadır.

1. Kökler ve İlk Kopuşlar (1881–1914)

Mises kardeşleri anlamak için önce yetiştikleri toprağa, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun o son muhteşem ama gerilimli dönemine bakmamız gerekir.

 

1.1. Lemberg'den Viyana'ya: Bir Aile Portresi

Mises ailesi, bugünkü Ukrayna sınırları içinde kalan, o dönem ise imparatorluğun önemli bir merkezi olan Lemberg’de (Lviv) kök salmış, entelektüel ve varlıklı bir Yahudi ailesiydi.

• Baba Arthur von Mises: Demiryolu mühendisi ve devlet memuruydu. Teknik bir zekaydı ve bu durumun Richard’ın mühendislik tutkusu üzerinde doğrudan etkisi olduğu söylenir.
• Anne Adele von Mises: Aile üzerinde çok baskın, dominant bir karakterdi. Ludwig’in özel hayatını (Margit ile olan ilişkisini) neredeyse annesinin ölümüne kadar ertelemesinin ana sebebidir.
• Viyana'ya Göç: Aile, çocukların eğitimi için imparatorluğun kalbine, Viyana'ya taşındı. Bu taşınma, iki kardeşi tarihin en yoğun entelektüel laboratuvarına soktu.

1.2. Eğitim Farklılıkları ve Zihinsel Ayrışma

Viyana’da iki kardeş, iki farklı fakültede ama aynı "bilimsel ciddiyetle" yollarına başladılar.

Ludwig: Hukuk, Tarih ve "Menger Şoku"

Ludwig, Viyana Üniversitesi Hukuk ve Devlet Bilimleri Fakültesi’ne girdi.

• Başlangıç: İlk başta Alman Tarihçi Okulu'nun etkisiyle "devletçi" ve müdahaleci bir bakış açısına sahipti.
• Dönüşüm: 1903 yılında Carl Menger’in İktisadın İlkeleri kitabını okuması, onun için dini bir ihtida (conversion) gibiydi. Sübjektif değer teorisini keşfetti.
• Privatdozentlik: 1906'da doktorasını aldı. Akademik hiyerarşide yükselmek istedi ama o dönemki statüko (Yahudi olması ve fikirlerinin radikalliği nedeniyle) ona kadro vermedi.

Richard: Mühendislik ve Matematiğin Gücü

Richard ise Viyana Teknik Üniversitesi’ni tercih etti.

• Uygulamalı Zekâ: O, abisi gibi soyut hukuk metinleriyle değil, makinelerin, akışkanların ve gökyüzünün matematiğiyle ilgileniyordu.
• Havacılık: Daha öğrencilik yıllarında mekanik ve havacılığa duyduğu ilgi, onu "kuramsal olanın ölçülebilir olması gerektiği" fikrine itti. 1907'de doktorasını aldı.

1.3. İlk Mesleki Deneyimler ve "Kız Ortaokulu" Detayı

Kardeşlerin kariyer basamakları, onların ilerideki metodolojik sertliklerini de açıklar:

• Ludwig ve Eğitimcilik: Ludwig, Viyana Ticaret Akademisi'nde (bir nevi kız ticaret lisesi/ortaokulu) öğretmenlik yaptı. En zor teorileri genç zihinlere anlatma pratiği, onun ilerideki duru (ama keskin) üslubunun temelidir. Ardından Ticaret Odası’na girdi ve "gerçek dünya" ekonomisiyle tanıştı.
• Richard ve Brünn: Richard, akademik basamakları daha hızlı tırmandı. Brünn’de uygulamalı matematik dersleri vermeye başladı. Onun için başarı, bir uçağın uçması veya bir denklemin fiziksel dünyada karşılık bulmasıydı.

 

1.4. Bölüm 1- Karşılaştırma Tablosu: Formasyon ve Mizaç

Boyut	Ludwig (Büyük Kardeş)	Richard (Küçük Kardeş)
Mizaç	İnatçı, kavgacı, "mutlak doğru" peşinde.	Daha uyumlu, teknik, "çalışan sistem" peşinde.
Bilimsel Çapa	Avusturya İktisat Okulu (Menger).	Mekanik ve Uygulamalı Matematik.
Özel Hayat	Annesine bağlı, Margit'i bekleyen aşık.	Havacılık tutkunu, rasyonel ve enerjik.
İlk Başarı	Para ve Kredi Teorisi (1912).	İlk havacılık dersleri ve mekanik çalışmaları.

---

2.  Savaş, Bilim ve Aşk (1914–1933)

 

2.1. Birinci Dünya Savaşı: Cephede İki Farklı Mises

Savaş başladığında ikisi de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'na hizmet etti, ancak görevleri mizaçlarını yansıtıyordu:

• Ludwig (Topçu Subayı): Galiçya cephesinde (Ruslara karşı) bizzat çarpıştı. At sırtında, topçu bataryalarını yönetti. Savaşın yarattığı kaosu ve devletlerin para basarak ekonomiyi nasıl yıktığını bizzat cephede gözlemledi. Gösterdiği cesaretle üstün hizmet madalyası aldı.
• Richard (Havacılık Öncüsü): Richard, savaşın "teknik" yüzüydü. Avusturya ordusu için pilotluk yaptı ve dünyada bir ilk olan "Mises-Flugzeug"u (kendi adını taşıyan uçağı) tasarladı. 600 beygirlik bu devasa uçak, Richard’ın "teorinin pratikle testi" konusundaki takıntısının bir sonucuydu.

2.2. Aşk ve Sadakat: Margit ve Hilda

Bu dönemde her iki kardeş de hayatlarının aşklarını buldular, ancak bu ilişkilerin dinamiği bile metodolojileri kadar farklıydı:

• Ludwig ve Margit Herzfeld (1925): Ludwig, dul ve iki çocuklu bir aktris olan Margit’e âşık oldu. Ancak Ludwig’in annesi Adele, "bir aktrisle evlenmesini" kesinlikle reddediyordu. Ludwig, annesine olan sadakati (veya çekincesi) nedeniyle Margit ile ancak 1938’de, annesinin ölümünden sonra evlenebildi. Margit, Ludwig’in o sert ve tavizsiz dünyasındaki tek yumuşak limandı.
• Richard ve Hilda Geiringer (1921): Richard, Berlin Üniversitesi Uygulamalı Matematik Enstitüsü'nün başına geçtiğinde, Hilda onun asistanıydı. Onların aşkı, "entelektüel bir ortaklık" üzerine kuruluydu. Birlikte makaleler yazıyor, birlikte olasılık hesaplıyorlardı. Hilda sadece bir eş değil, Richard'ın bilimsel ikiziydi.

2.3. Bilimsel ve Felsefi Kopuş: Viyana Çevresi Polemiği

Savaş sonrası Berlin ve Viyana, iki kardeşin metodolojik savaş alanına dönüştü.

• Richard ve Mantıksal Pozitivizm: Richard, Berlin'de Viyana Çevresi'nin (Schlick, Carnap) bir parçası oldu. 1919'da yayınladığı olasılık teorisiyle şunu dedi: "Bir şey ölçülemiyorsa veya gözlemlenemiyorsa, o bilim değildir."
• Ludwig ve Praksiyoloji: Ludwig, kardeşinin bu yaklaşımına dehşetle bakıyordu. Ona göre iktisat, fizik gibi "ölçülebilir" bir alan değildi. İnsan iradesi laboratuvara girmezdi. 1922'de yazdığı Socialism kitabında, merkezi planlamanın (yani Richard gibi "mühendis" zekalıların kurmaya çalıştığı sistemin) neden çökeceğini matematiksel değil, mantıksal olarak kanıtladı.

 

2.4. Bölüm 2- Karşılaştırma Tablosu: Savaş ve Felsefe

Kategori	Ludwig von Mises	Richard von Mises
Savaş Rolü	Topçu Subayı (Galiçya Cephesi)	Uçak Tasarımcısı ve Pilot
Aşk Hikayesi	Margit (Sabır ve Gelenek)	Hilda (Akademik Ortaklık)
Başyapıt (Bu Dönem)	Socialism (1922)	Olasılık, İstatistik ve Gerçeklik (1928)
Siyasi Duruş	Radikal Liberalizm (Bırakınız Yapsınlar)	Teknik Rasyonalizm (Bilimsel Planlama)
Metodoloji	Praksiyoloji (Zihinsel Aksiyomlar)	Pozitivizm (Ampirik Veri)

 

2.5. 1933 Eşiği: Fırtına Öncesi Sessizlik

1930'ların başında Nazilerin yükselişiyle birlikte, her iki kardeş için de Avrupa dar gelmeye başladı. Richard, Berlin'deki kürsüsünden uzaklaştırılınca, önüne o meşhur Türkiye daveti geldi. Ludwig ise Viyana'da hâlâ direniyordu; fakat o da 1934'te Cenevre'ye gitmek zorunda kalacaktı.

3.  Türkiye Durağı – Bir Sürgün ve Yeniden İnşa (1933–1939)

 

3.1. Davet ve Büyükada Günleri

1933 Üniversite Reformu kapsamında, Atatürk’ün davetiyle İstanbul’a gelen Richard von Mises, beraberinde sadece asistanı değil, hayatının ortağı olan Hilda Geiringer’i de getirdi.

• Yerleşim: Richard, İstanbul’un kaosu yerine Büyükada’nın sükunetini seçti. Her sabah vapurla üniversiteye giderken, bir yandan Rilke şiirlerini okuyor, bir yandan da İstanbul Üniversitesi’nin Matematik Enstitüsü’nü nasıl kuracağını planlıyordu.
• Kuruculuk Misyonu: Mises sadece ders vermeye gelmemişti; o dönemki Fen Fakültesi bünyesinde modern matematiğin, istatistiğin ve aerodinamiğin temellerini atmakla görevliydi.

3.2. Akademik Miras: Nakibe Uzgören ve Kerim Erim

Richard’ın Türkiye’deki en büyük başarısı, "frekansçı" olasılık teorisini ve uygulamalı matematiği yerelleştirmesiydi.

• Nakibe Uzgören: Mises'in en parlak öğrencilerinden biriydi. Mises’in istatistiksel yaklaşımını Türkiye’de sürdüren, olasılık üzerine çalışan öncü bir kadındı.
• Kerim Erim: Richard'ın sağ kolu gibiydi. Mises’in Almanca derslerini anında Türkçeye çeviriyor, onunla birlikte ders kitapları hazırlıyordu. Kerim Erim, Mises’in o katı "Berlin ekolü" disiplinini Türkiye’ye aşılayan kişi oldu.
• Cahit Arf ile Temas: Her ne kadar Arf kendi yolunu çizmiş olsa da Mises’in İstanbul’da yarattığı o yüksek akademik standart, Arf ve nesli için bir zemin oluşturdu.

3.3. Hilda Geiringer: Akademik Bir "Görünmezlik" Dramı

İşte bu bölümün en hüzünlü ve sizin de işaret ettiğiniz "kopuş" noktası burasıdır:

• Hilda’nın Pozisyonu: Hilda, uygulamalı matematik alanında Richard kadar parlak bir zekaydı. Ancak o dönemki bürokratik yapı, onu hep "Yardımcı" veya "Misafir" statüsünde tuttu.
• Gitmeyi Tetikleyen Olay: Richard, Hilda’ya hak ettiği profesörlük kadrosunun verilmemesini, sadece kişisel bir mesele değil, bilime yapılan bir saygısızlık olarak gördü. 1938'de Atatürk'ün vefatı sonrası oluşan siyasi belirsizlik ve Hilda'nın sözleşme sorunları, Richard'ın Harvard teklifine "evet" demesine neden oldu.

 

3.4. Bölüm 3- Karşılaştırma Tablosu: Türkiye ve Uzaktan Bakış

Kategori	Richard von Mises (İstanbul'da)	Ludwig von Mises (Cenevre'de)
Rolü	Kurucu Devlet Memuru / Reformcu	Bağımsız Akademisyen / Eleştirmen
Çalışma Alanı	Matematik Enstitüsü ve İstatistik	"İnsan Eylemi" (Human Action) Taslağı
Türkiye'ye Bakış	Uygulamalı bir laboratuvar ve yeni bir yurt.	Devletçiliğin (Etatism) tehlikeli bir örneği.
Önemli Temas	Kerim Erim ve Nakibe Uzgören	Wilhelm Röpke (Türkiye'deki dostu)
Eser	Pozitivizm Üzerine Küçük El Kitabı	Nationalökonomie (1940'ta basılacak)

 

3.5. Metodolojik Zirve: İstanbul'da Yazılan "Pozitivizm"

Richard, 1939’da İstanbul’dan ayrılmadan hemen önce o meşhur "Kleines Lehrbuch des Positivismus" (Pozitivizm Üzerine Küçük El Kitabı) eserini tamamladı. Bu kitap, Ludwig'in hayatı boyunca savaşacağı "mantıksal pozitivizm"in manifestosuydu.

 

4.  Büyük Kaçış ve Amerika’da İki Ayrı Dünya (1939- 1973)

1939-1940 yılları, iki kardeşin hayatındaki en keskin makas değişimine sahne olur. Biri "beklenen kurtarıcı", diğeri "istenmeyen mülteci" olarak Atlas Okyanusu'nu geçer.

4.1. Richard: Harvard’da Bir "Yıldız"

Richard, 1939'da İstanbul’dan ayrılıp Harvard’a geçtiğinde, Amerika onu ayakta karşıladı.

• Akademik Kabul: Harvard Üniversitesi'nde Uygulamalı Matematik ve Aerodinamik Profesörü oldu. Amerika'nın havacılık teknolojisindeki sıçramasında onun teorik katkıları (özellikle akışkanlar mekaniği üzerine) çok kıymetliydi.
• Hilda'nın Dramı Devam Ediyor: Harvard, Richard’a kapılarını açsa da eşi Hilda Geiringer’e "nepotizm" kuralları (karı-kocanın aynı kurumda çalışamaması) nedeniyle kadro vermedi. Hilda, ancak Wheaton College gibi daha küçük kurumlarda profesörlük yapabildi. Richard, Türkiye'de Hilda için verdiği kavgayı Harvard'da da vermek zorunda kaldı.

4.2. Ludwig: Portekiz Sınırında Ölümle Dans

Ludwig’in kaçışı ise tam bir gerilim filmidir.

• Lizbon Hattı: 1940'ta İsviçre'den ayrılıp Nazi işgali altındaki Fransa'yı bir otobüsle geçerek İspanya üzerinden Lizbon'a ulaştı. Cebinde parası az, ama bavulunda Human Action kitabının (o zamanki adıyla Nationalökonomie) 1000 sayfalık taslağı vardı.
• New York'ta Yok Sayılma: New York’a ulaştığında Richard gibi bir kürsüsü yoktu. Amerika o dönemde Keynesyen bir hayranlık içindeydi ve Ludwig’in "piyasa ekonomisi" savunusu "modası geçmiş" bir tuhaflık olarak görülüyordu. Maaşını ancak hayırsever dostları karşılayabildi.

4.3. Rilke Koleksiyonu: Rasyonalizmin Şiirsel Kaçışı

Bu dönemde Richard, Harvard'da dünyanın en büyük Rainer Maria Rilke koleksiyonunu kurdu. Gündüzleri uçak kanatlarının aerodinamiğini hesaplayan bu adam, geceleri Rilke'nin mistik mısraları üzerine makaleler yazıyordu.

 

 4.4. Bölüm 4- Karşılaştırma Tablosu: Amerika Kaderi

Boyut	Richard von Mises	Ludwig von Mises
Üniversite	Harvard (Prestijli / Tam Kadrolu)	NYU (Ziyaretçi / Dışarıdan Fonlu)
Toplumsal Statü	Sistemin parçası, saygın bilim adamı.	Sistemin dışındaki "aykırı" ses.
Gönüllü Uğraş	Rilke Koleksiyonu ve Edebiyat.	Mont Pelerin Topluluğu ve Siyaset.
Evlilik	Hilda ile 1943'te resmen evlendi.	Margit ile 1938'de (geç de olsa) evlendi.

---

4.5. 1953: Richard'ın Vedası

Richard 1953'te öldüğünde, Ludwig için büyük bir hesaplaşma anıydı. İki kardeş yıllardır neredeyse hiç konuşmamıştı. Ludwig, kardeşinin ölüm ilanını gördüğünde ne hissetti? Margit’in anılarına göre, Ludwig kardeşinin zekasına saygı duysa da onun "pozitivist ve teknik" dünyasının insan özgürlüğünü öldürdüğüne dair inancını mezara kadar taşıdı.

5. Sentez ve Miras – Kim Haklı Çıktı?

Mises kardeşlerin kavgası, aslında 20. yüzyılın "Bilim nedir?" sorusuna verdiği iki farklı cevabın kavgasıydı. Biri dünyayı ölçmek, diğeri ise anlamak istiyordu.

5.1. Türkiye'deki İzler: Teknik vs. Fikirsel Miras

Türkiye, her iki kardeşten de bir şeyler aldı ama Richard'ın etkisi çok daha kurumsal ve somut oldu.

• Richard’ın Somut Mirası: İstanbul Üniversitesi Matematik Enstitüsü bugün hala onun attığı temeller üzerine yükseliyor. Nakibe Uzgören ve Kerim Erim üzerinden gelen "uygulamalı matematik" geleneği, Türkiye'deki mühendislik ve fen bilimleri eğitiminin DNA'sına işledi. Richard, Türkiye'ye "yöntem" bıraktı.
• Ludwig’in Fikirsel Mirası: Ludwig Türkiye'ye hiç gelmese de, Türkiye’de ilk İktisat Ders programını hazırlayan, daha sonra sosyal piyasa ekonomisinin önemli ismi olacak olan Wilhelm Röpke, Mises’in mirasını taşıyordu.

5.2. Bilim Felsefesinde Son Durum

• Richard’ın Zaferi: Bugün ana akım iktisat (neoklasik sentez), Richard’ın metodolojisini kullanıyor. Ekonometri, büyük veri analizi ve istatistiksel modelleme tamamen Richard’ın "pozitivist" ve "frekansçı" dünyasından besleniyor.
• Ludwig’in Rönesansı: Ancak matematiksel modellerin patladığı her ekonomik krizde (2008 krizi gibi), dünya tekrar Ludwig’e dönüyor. "İnsan robot değildir, tercihler sübjektiftir ve matematik her şeyi açıklayamaz" diyen Avusturya Okulu, Ludwig’in mirasını canlı tutuyor.

 

5.3. Final Karşılaştırması: İki Dev, İki Yol

Miras Alanı	Richard von Mises	Ludwig von Mises
İktisat Dünyası	Ekonometrinin felsefi babası.	Serbest piyasa ve liberteryenizmin peygamberi.
Bilimsel Etki	Havacılık, Olasılık, Pozitivizm.	Praksiyoloji, Para Teorisi, Epistemoloji.
Özel Miras	Muazzam bir Rilke koleksiyonu.	Mont Pelerin Topluluğu ve Özgürlük hareketi.
Karakter Özeti	Sistemin içindeki rasyonel deha.	Sisteme meydan okuyan yalnız savaşçı.

 

Genel Değerlendirme: Aklın İki Yüzü ve Bir Dönemin Sonu

Mises kardeşlerin hikayesi, sadece biyografik bir benzerlik ve metodolojik bir ayrışma değil; 20. yüzyılın içine düştüğü entelektüel yarılmanın bir mikrokozmosudur. Richard ve Ludwig, aynı evde büyüyüp aynı kültürel mirası (Viyana Modernizmi) tecrübe etmelerine rağmen, evrenin işleyişine dair iki uzlaşmaz cevap üretmişlerdir.

1. Metodolojik Çatışmanın Anatomisi

Richard von Mises, evreni bir "hesaplanabilir olasılıklar bütünü" olarak görmüştür. Onun pozitivizmi, belirsizliği istatistikle ehlileştirme çabasıdır. İstanbul Üniversitesi’nde attığı temeller, bugün hala "ölçülemeyen şey bilim değildir" düsturunu takip eden ana akım fen ve sosyal bilimlerin omurgasını oluşturur.

Buna karşılık Ludwig von Mises, evreni (ve özellikle toplumu) "indirgenemez bir insan iradesi" olarak tanımlamıştır. Ona göre iktisat, Richard’ın uçak kanatları için kullandığı aerodinamik yasalarıyla açıklanamaz. Ludwig için veri "ölü"dür; canlı olan tek şey, o veriyi yaratan insanın sübjektif tercihidir.

2. Türkiye Mirasının Farklı Katmanları

Türkiye, bu iki dev dehadan farklı şekillerde beslenmiştir:

• Richard, Cumhuriyet’in rasyonel ve teknik yüzünü temsil eder. 1933 reformuyla üniversiteye sadece matematik değil, bir "çalışma disiplini" getirmiştir. Kerim Erim ve Nakibe Uzgören gibi isimler, onun titiz ampirizmini Türkiye'nin akademik DNA’sına kodlamıştır.
• Ludwig ise Türkiye’nin entelektüel dünyasına bir "uyarıcı" olarak girmiştir. Devletçilik (Etatism) tartışmalarında, onun praksiyolojik eleştirileri, Türkiye’nin piyasa ekonomisine geçiş süreçlerinde (özellikle liberal düşünce çevrelerinde) bir referans noktası olmuştur.

 3. Kişisel Dram ve Entelektüel İnat

İki kardeşin ABD’deki kaderi, tarihin bir ironisidir. Richard, "sistemin adamı" olarak Harvard'da el üstünde tutulmuş; Ludwig ise "sistemin vicdanı" olarak New York'ta yalnızlığa itilmiştir. Ancak bugün gelinen noktada, Richard’ın ampirik modelleri ne kadar baskın olursa olsun, Ludwig’in "hesaplama sorunu" ve "insan eylemi" vurgusu, ekonomik kriz dönemlerinde bilim dünyasının sığındığı bir liman olmaya devam etmektedir.

4. Sonuç: Rilke ve Rasyonalizm Arasında

Belki de iki kardeşi birleştiren gizli bağ, Richard’ın Rilke tutkusunda gizlidir. Richard, matematiğin açıklayamadığı o "boşluğu" şiirle doldururken; Ludwig, o boşluğu "insan iradesinin gizemi" olarak bırakmayı tercih etmiştir.

KAYNAKÇA

1. Richard von Mises ve Türkiye Dönemi Kaynakçası

• Mises, R. von (1939). Kleines Lehrbuch des Positivismus: Einführung in die empiristische Wissenschaftsauffassung. The Hague: Van Stockum. (İstanbul'da tamamladığı başyapıtı).
• Siegmund-Schultze, R. (2011). Mathematicians Fleeing from Nazi Germany: Individual Fates and Global Impact. Princeton University Press. (Richard ve Hilda'nın Türkiye'den ABD'ye geçişini detaylı ele alır).
• Eden, A., & Irzık, G. (2012). "German mathematicians in exile in Turkey: Richard von Mises and William Prager." Historia Mathematica, 39(4), 432-459. (Türkiye yılları için en temel akademik makaledir).

2. Ludwig von Mises ve Praksiyoloji Kaynakçası

• Mises, L. von (1949). Human Action: A Treatise on Economics. New Haven: Yale University Press. (Bavulundaki taslakların nihai hali).
• Mises, L. von (1922). Die Gemeinwirtschaft: Untersuchungen über den Sozialismus. Jena: Gustav Fischer. (Sosyalizm ve hesaplama sorunu üzerine).
• Hülsmann, J. G. (2007). Mises: The Last Knight of Liberalism. Auburn: Ludwig von Mises Institute. (Ludwig üzerine yazılmış en kapsamlı biyografidir; Richard ile ilişkisini ve kaçış öyküsünü detaylı anlatır).
• Mises, M. von (1976). My Years with Ludwig von Mises. Arlington House. (Eşi Margit'in anıları; özel hayat ve Portekiz kaçışı için birincil kaynak).

3. Karşılaştırmalı ve Bilim Felsefesi Kaynakçası

• Stadler, F. (2001). The Vienna Circle: Studies in the Origins, Development, and Influence of Logical Positivism. Springer. (Viyana Çevresi ve kardeşlerin bu çevreyle olan gerilimli ilişkisi).
• Reisch, G. A. (2005). How the Cold War Transformed Philosophy of Science: To the Icy Slopes of Logic. Cambridge University Press. (Pozitivizmin ABD'ye taşınması ve Richard'ın Harvard yılları).