Nakibe Topuz Uzgören: Matematiğe ve İktisada Adanmış Bir Ömür

 

 

Nakibe Topuz Uzgören: Matematiğe ve İktisada Adanmış Bir Ömür

Ercan Eren

Cumhuriyetin ilk neslinin en müstesna ve belki de en çok "sessiz bırakılmış" figürlerinden biri, Türkiye’nin ilk matematiksel istatistikçisi Prof. Nakibe Topuz Uzgören’dir. Nakibe Uzgören’ın hayat hikayesi, sadece bir başarı öyküsü değil; aynı zamanda 1933 Üniversite Reformu ile başlayan akademik modernleşmenin, bürokratik katılıklar ve liyakat dışı engellerle nasıl bir sınava tabi tutulduğunun hüzünlü bir vesikasıdır.

Nakibe Uzgören, Richard von Mises[2] gibi dünya çapında dehaların rahle-i tedrisinden geçmiş, Harvard Üniversitesi’nde yeterliliğini ispatlamış bir bilim kadınıdır. Ancak onun asıl büyüklüğü, kendisine dayatılan "kalkülatörlük" (teknisyenlik) gibi düşük mevkileri dahi bir bilimsel sabırla göğüsleyerek, akademik haysiyetinden asla ödün vermemiş olmasında yatar. 1954-1961 yılları arasında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi[3] kadrosunda, 1961'den itibaren ise Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi'nde sürdürdüğü görevleri, Türkiye iktisat eğitimi tarihinde analitik bir devrimin kilometre taşları olmuştur

1. Hayat Hikayesi ve Akademik Yolculuğu

1911 yılında İstanbul’da doğan Nakibe Topuz, Cumhuriyet’in ilk nesil aydın kadını ve Türkiye'nin ilk matematiksel istatistikçisidir. 1933 Üniversite Reformu ile Türkiye’ye gelen Richard von Mises, Hilda Geiringer ve William Prager gibi dev isimlerin öğrencisi ve asistanı olmuştur.

• Harvard ve Bürokratik Kırım: 1947’de von Mises ile çalışmak üzere Harvard’a gönderilmiş, ancak 1946’da çıkan bir kanunla getirilen "asistanlıkta 3 yıl içinde doktora bitirme" şartı nedeniyle, Harvard’da yeterlilik sınavlarını vermesine rağmen 1949’da görevine son verilmiştir.
• İktisat Fakültesi ve Eskişehir Yılları: Türkiye’ye döndüğünde bir süre "kalkülatör" (teknisyen) olarak çalıştırıldıktan sonra, 1954-1961 yılları arasında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi kadrosunda görev almıştır. 1961'den itibaren ise kariyerine Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi’nde devam etmiş; 1966’da doçent, 1968’de ise profesör unvanını burada almıştır.

2. Harcanmasının Hikayesi: Sistemin Boğduğu Bir Deha

Nakibe Uzgören’ın öyküsü, liyakatin bürokrasiye kurban edilişinin hazin bir örneğidir:

• Kadro Gaspı: Harvard’da von Mises'in en güvendiği isimlerden biriyken, Türkiye’de "asistanlık süresi doldu" denilerek işsiz bırakılmış; kendi mezun olduğu fakültede yıllarca "kalkülatör" kadrosunda bekletilmiştir.
• Geç Gelen Unvanlar: İlk asistanlığına 1936’da başlamasına rağmen, sistemin çıkardığı engeller nedeniyle profesörlük unvanına ancak 57 yaşında ulaşabilmiştir.
• Görülmeyen Teorem: 1951'de yayımladığı ve bugün dünyada "Uzgören Theorem" adıyla kablosuz iletişim teknolojilerinin (MIMO) temelini oluşturan çalışması, kendi ülkesinde ve döneminde hak ettiği karşılığı bulamamış; vefatından çok sonra (2005) Amerikalı mühendislerin atıflarıyla yeniden keşfedilmiştir.

3. İktisat Eğitimindeki Yeri ve 1967 Tarihli Eseri

Nakibe Uzgören’ın 1967 yılında yayımlanan "Genel Matematik ve İktisatta Uygulanması" kitabı, onun İktisat Fakültesi’ndeki birikimini ve Eskişehir’deki olgunluk dönemini simgeler. Kitap, iktisat öğrencisini matematiksel bir disipline sokmak için yazılmıştır.

Kitabın Ayrıntılı Analizi:

• Evrensel Literatür: Kaynakçasında R.G.D. Allen, Taro Yamane ve Courant gibi dünya devlerini, Kerim Erim ve Haldun Dilgan gibi yerli ekollerle birleştirmiştir.
• Analitik Derinlik: Logaritmadan başlayıp, Bayes Teoremi (Ters İhtimal) ve Matris Cebiri gibi modern konuları iktisatla harmanlamıştır.
• Bölüm XV- Büyük Sentez: Kitabın sonunda yer alan "İktisatta Matematiğin Uygulanması" bölümü; marjinal analizden monopol teorisine, tüketici rantından fayda fonksiyonuna kadar iktisadın en temel taşlarını matematiksel olarak yeniden inşa eder.

Genel Değerlendirme: Bir Bilim İnsanının Analitik Mirası

Nakibe Uzgören’in akademik mirası üç temel sütun üzerine oturmaktadır:

·        1. İktisat Eğitiminde Matematiksel Disiplin: 1967 yılında Eskişehir'de yayımladığı "Genel Matematik ve İktisatta Uygulanması" adlı eseri, Türkiye'de iktisat biliminin sözel bir anlatıdan matematiksel bir modele dönüşümündeki en kritik belgelerden biridir. Kitabın kaynakçası; Allen'dan Courant'a, Goursat'dan Yamane'ye kadar uzanan evrensel bir literatürü yerli bir sentezle sunarak öğrencilerine küresel bir vizyon aşılamıştır.

·        2. Zamanı Aşan Bilimsel Üretim (Uzgören Teoremi): Onun 1951 yılında kaleme aldığı teorik çalışmaların, vefatından on yıllar sonra (2005) kablosuz iletişim teknolojilerinin (MIMO) temel taşı olan "Uzgören Teoremi" olarak keşfedilmesi, gerçek bilimin asla "harcanamayacağının" kanıtıdır. Bu durum, bir bilim insanının unvanlarından bağımsız olarak evrensel bilgiye vurduğu mührün zaman aşımına uğramayacağını gösterir.

·        3. Akademik Haysiyet ve Liyakat Mücadelesi: Nakibe Uzgören'ın hikayesi, bugün dahi akademik camianın en büyük sorunu olan liyakat ve bürokrasi çatışmasına ışık tutar. Harvard’dan dönen bir dehanın kadro bulamayıp teknik bir personel kadrosunda çalıştırılması, bilim tarihimizin öz eleştiri vermesi gereken bir sayfasıdır. Ancak o, bu engelleri profesörlük unvanına 57 yaşında da olsa ulaşarak aşmış ve Eskişehir’deki akademinin kurumsallaşmasına devasa bir katkı sunmuştur.

·        Sonuç olarak; Nakibe Topuz Uzgören’i anmak, sadece geçmişe bir selam göndermek değildir. Onu anlamak, bugünün iktisat eğitiminde analitik derinliğin önemini kavramak ve bilimsel üretimin önüne konulan her türlü engelin, uzun vadede ancak "gerçek bilgi" tarafından yıkılacağını idrak etmektir. Bu çalışma, onun unutturulmaya çalışılan ama aslında her veri aktarımında yaşayan mirasını akademik bir saygı duruşuyla yeniden gün yüzüne çıkarmaktadır.

 

KAYNAKÇA

I. Birincil Kaynaklar (Eser Analizi)

• Uzgören, N. (1967). Genel Matematik ve İktisatta Uygulanması. Eskişehir: Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yayınları.
• Bu eser, çalışmamızda İçindekiler ve Bibliyografya analizinin temelini oluşturmuştur.

II. Biyografik ve Bilim Tarihi Kaynakları

• Eden, A. ve Irzık, G. (2024, 26 Şubat). "Nakibe Topuz Uzgören: Matematiğe Adanmış bir Ömür". Sarkaç (Bilim Akademisi Popüler Bilim Yayını). Erişim adresi: https://sarkac.org/2024/02/nakibe-topuz-uzgoren-matematige-adanmis-bir-omur/.
• Milli Kütüphane Katalog Kayıtları. Nakibe Uzgören'e ait eser dökümleri (Kayıt No: 338879 ve 348575).

III. Teknik ve Kuramsal Referanslar (Uzgören Teoremi)

• Uzgören, N. T. (1954). "The asimptotik development of the distribution of the extreme values of a sample". Studies in Mathematics and Mechanics presented to Richard von Mises. New York: Academic Press, 225-232.

IV. Tercüme Eserler

Sigorta işletmesi / Alfred Isaac, lisan ve matematik bakımından tetkik eden: Nakibe T. Uzgören. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 1947

Modern Matematik Metodları ve Modelleri, II, E. J. Cogan, R. Z. Norman, J. G. Kemeny, Çeviren: Nakibe Uzgören, Millî Eğitim Bakanlığı, 1968

GENEL MATEMATİK VE İKTİSATTA UYGULANMASI

İÇİNDEKİLER

• Bölüm I: Logaritma
• Bölüm II: Fonksiyonlar
• Bölüm III: Limitler ve Süreklilik
• Bölüm IV: Türevler (Geometrik tarif, cebirsel fonksiyonlar)
• Bölüm V: Transandant Fonksiyonların Türevi
• Bölüm VI: Kapalı Fonksiyonların Türevi ve Yüksek Mertebeden Türevler
• Bölüm VII: Diferansiyel
• Bölüm VIII: Belirsiz Şekiller (L'Hospital kuralı)
• Bölüm IX: Çok Değişkenli Fonksiyonlar (Kısmi türevler, Tam diferansiyel, Homojen fonksiyonlar ve Euler teoremi)
• Bölüm X: Fonksiyonların Ekstremum Değerleri (Maksimum ve minimum, Bağlı ekstremumlar ve Lagrange çarpanları)
• Bölüm XI: İntegral Hesabı (Belirsiz ve belirli integraller, Alan hesapları)
• Bölüm XII: İhtimal Hesabı (Permütasyon, Kombinezon, Temel kurallar ve Ters ihtimal/Bayes teoremi)
• Bölüm XIII: Determinantlar ve Matrisler (Lineer denklemlerin çözümündeki rolü)
• Bölüm XIV: Kompleks Sayılar
• Bölüm XV: İktisatta Matematiğin Uygulanması
• Marjinal hasılat ve Marjinal maliyet
• Talep esnekliği (Elastisite)
• Monopol (Tekel) durumu ve kâr maksimizasyonu
• İki ayrı madde istihsal eden monopolist durumu
• Fayda fonksiyonu ve Müstehlik Rantı (Tüketici Rantı)

KİTABIN KAYNAKÇASI

Allen, R.G.D., "Mathematical Analysis for Economists"; Macmillan and Co., London, England.

• Altan, E., "Yüksek Matematik"; Arı Kitapevi, İstanbul.
• Ayres, F., Jr., "Schaum's Outline of Calculus"; Schaum Publishing Co., New York, U.S.A.
• Basse, J., "Cours de Mathématiques"; Masson et Cie, Paris, France.
• Bieberbach, L., "Differential und Integralrechnung, I, II, III"; B.G. Teubner, Berlin, Deutschland.
• Bouligand, G., "Initiation à l'Analyse Mathématique"; Librairie Vuibert, Paris, France.
• Boussinesq, J., "Cours d'Analyse Infinitésimale, I."; Gauthier-Villars, Paris, France.
• Bouzitat, J., "Eléments de Mathématiques"; Librairie Dey, Paris, France.
• Brilloin, L., "Mathématiques pour les Sciences Expérimentales"; Masson et Cie, Paris, France.
• Courant, R., "Differential and Integral Calculus, I, II."; Blackie and Son Limited, London, England.
• De la Vallée Poussin, Ch. J., "Cours d'Analyse Infinitésimale"; Gauthier-Villars, Paris, France.
• Deltheil, R., "Cours de Mathématiques Générales, I, II."; Baillière et Fils, Paris, France.
• Dilgan, H., "Yüksek Matematik"; Teknik Üniversite Yayınları, sayı 164, İstanbul.
• Erim, K., "Analiz Dersleri"; İstanbul Üniversitesi Yayınları, sayı 107, Şirketi Mürettibiye Basımevi, İstanbul.
• Garnier, R., "Cours de Mathématiques Générales, I."; Gauthier-Villars, Paris, France.
• Goursat, E., "Cours d'Analyse Mathématique"; Gauthier-Villars, Paris, France.
• Granville, W.A.; Smith, P.F.; Longley, W.R., "Elements of the Differential and Integral Calculus"; Ginn and Company, Boston, U.S.A.
• Haag, J., "Cours Complet de Mathématiques Spéciales"; Gauthier-Villars, Paris, France.
• Hall, H.S. and Knight, S.R., "Higher Algebra"; Macmillan and Co., London, England.
• Hall, T.G., "Differential and Integral Calculus"; Cambridge University Press, Cambridge, England.
• Hardy, G.H., "A Course of Pure Mathematics"; Cambridge University Press, Cambridge, England.
• Hossner, A., "Einführung in die Höhere Mathematik"; Springer-Verlag, Wien, Osterreich.
• Huang, D.S., "Introduction to the Use of Mathematics in Economic Analysis"; John Wiley and Sons, Inc., New York, U.S.A.
• Kattsoff, L.O. and Simone, A.J., "Finite Mathematics With Applications in the Social and Management Sciences"; McGraw-Hill Co., London, England.
• Knopp, K.; Mangoldt, H., "Einführung in die Höhere Mathematik, I, II."; S. Hirzel Verlag, Leipzig, Deutschland.
• Lainé, E., "Précis d'Analyse Mathématique"; Librairie Vuibert, Paris, France.
• Lamb, H., "An Elementary Course of Infinitesimal Calculus"; Cambridge University Press, Cambridge, England.
• Landau, E., "Einführung in die Differentialrechnung und Integralrechnung"; P. Noordhoff, N.V., Groningen, Batavia, Java.
• Leconte, Th. et Deltheil, R., "Elément de Calcul Différentiel et de Calcul Intégral, I."; Librairie Armand Colin, Paris, France.
• Lindelöf, E. und Ullrich, E., "Einführung in die Höhere Analysis"; B.G. Teubner, Leipzig und Berlin, Deutschland.
• Lisman, C., "Mathématiques Préparatoires à l'Economie"; Dunod, Paris, France.
• Longley, W.R.; Smith, P.F.; Wilson, W.A., "Analytic Geometry and Calculus"; Ginn and Company, New York, U.S.A.
• Low, B.B., "Mathematics"; Longmans, Green and Co., London, England.
• Osgood, W.F., "Introduction to the Calculus"; The Macmillan Company, New York, U.S.A.
• Osgood, W.F., "Advanced Calculus"; The Macmillan Company, New York, U.S.A.
• Protter, M.H. and Morrey, C.B. Jr., "Modern Mathematical Analysis"; Addison-Wesley Co. Inc., Reading, Mass., U.S.A.
• Rivaud, J., "Exercices d'Analyse, I, II."; Librairie Vuibert, Paris, France.
• Rothe, R., "Höhere Mathematik, I, II, III."; B.G. Teubner, Berlin, Deutschland.
• Smirnow, W.I., "Lehrgang der Höheren Mathematik"; Veb Deutscher Verlag, Berlin, Deutschland.
• Süray, S., "Umumi Matematik, Cilt I: Analiz"; Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Yayınları, Şirketi Mürettibiye Basımevi, İstanbul.
• Thomas, G.B., Jr., "Calculus and Analytic Geometry"; Addison-Wesley Publishing Co., Cambridge, Mass., U.S.A.
• Townsend, E.J. and Goodenough, G.A., "Essentials of Calculus"; Henry Holt and Co., New York, U.S.A.
• Townsend, E.J., "Functions of Real Variables"; Henry Holt and Co., New York, U.S.A.
• Valiron, G., "Cours d'Analyse Mathématique"; Masson et Cie, Paris, France.
• Woods, F.S. et Bailey, F.H., "Mathématiques Générales"; Librairie Joseph Gibert, Paris, France.

 

 

 

---

[1] Bu yazı, Eden, A. ve Irzık, G. (2024, 26 Şubat). "Nakibe Topuz Uzgören: Matematiğe Adanmış bir Ömür". Sarkaç (Bilim Akademisi Popüler Bilim Yayını). Erişim adresi:  https://sarkac.org/2024/02/nakibe-topuz-uzgoren-matematige-adanmis-bir-omur/ çalışmasını esas almıştır. Amacımız Nakibe Topuz Uzgören hocamızı, İktisatçıların da dikkatini çekmesini sağlamaktır.

 

[2] Aynı zamanda Avusturya Okulunun ünlü iktisatçısı Ludwig Von Mises’in kardeşidir.

[3] 1940 yılında Maliye Bölümünde okutman olarak ders vermiştir.