"Evrimci Oyun Teorisinde 'Yeni Normal': Öngörülemezlik Stratejisi ve Küresel Yağma"

  "Evrimci Oyun Teorisinde 'Yeni Normal': Öngörülemezlik Stratejisi ve Küresel Yağma"

Ercan Eren

Aras Yolusever

 

Küresel Ekonominin Evrimsel Kırılması

Modern iktisat öğretisi,[1] uzunca bir süre küresel sistemi rasyonel aktörlerin karşılıklı fayda maksimizasyonu üzerine kurulu, doğrusal bir gelişim süreci olarak betimlemiştir. Adam Smith’in "görünmez elinden" David Ricardo’nun "karşılaştırmalı üstünlüklerine" kadar uzanan bu gelenek, dünyayı her geçen gün daha fazla bütünleşen, verimliliği artıran ve çatışma maliyetlerini dışsallayan bir "Güvercinler Popülasyonu" olarak kurgulamıştır. Ancak 2020’li yılların ikinci yarısına geldiğimizde, bu pembe tablonun yerini; kuralların belirsizleştiği, mülkiyet haklarının stratejik bir koz haline geldiği ve "öngörülemezliğin" en güçlü silah sayıldığı kaotik bir düzlem almıştır.

Bu yazı, küresel sistemdeki bu dramatik dönüşümü Evrimsel Oyun Teorisi perspektifinden ele almaktadır. Geleneksel Nash Dengesi'nin öngördüğü durağan uzlaşıların yerini, biyolojik sistemlerdeki hayatta kalma mücadelelerine benzer dinamik bir "Şahin-Güvercin" çatışması almıştır. Ancak bugün yaşadığımız süreç, sadece basit bir strateji değişikliği değil; sistemin bütünüyle bir "Korsanlık Ekonomisi" evresine evrilmesidir.

Korsanlık ekonomisi; inovasyon ve üretim yoluyla artı değer yaratmak yerine, mevcut küresel zenginliğe yaptırımlar, tarifeler ve teknolojik bariyerlerle el koymayı (appropriation) merkeze alan bir yapıdır. Bu yeni paradigmada, oyuncular artık rasyonel beklentilerle hareket eden ekonomik birimler değil; rakiplerinin beklenen getiri matrisini bozmak için kasten "irrasyonel" ve "öngörülemez" sinyaller yayan modern korsan gemileridir.

Bu giriş bölümünü takip eden kısımlarda; önce evrimsel oyun teorisinin temel taşları olan Şahin-Güvercin ve Geyik Avı modelleri üzerinden mevcut durumun anatomisi çıkarılacak, ardından "öngörülemezlik" stratejisinin küresel piyasaları nasıl bir "Av-Avcı" (Predator-Prey) döngüsüne soktuğu ve bu sürecin bir sistemik çöküş riski taşıyıp taşımadığı akademik bir titizlikle tartışılacaktır. Son olarak, bu fırtınalı denizde Türkiye gibi orta ölçekli ekonomilerin hayatta kalma ve uyum (adaptation) rutinleri üzerine stratejik bir projeksiyon sunulacaktır.

1. Evrimsel Dinamiklerin Temeli ve Stratejik Kayma

Evrimci oyun teorisi, klasik Nash dengesinin aksine, stratejilerin sadece rasyonel tercihler değil, popülasyon içinde hayatta kalan ve çoğalan "davranış kalıpları" olduğunu savunur. Bu bölümde, küresel sistemin neden geleneksel işbirliği zemininden kaydığını üç temel direk üzerinden inceleyebiliriz:

1.1. Rasyonaliteden Adaptasyona: ESS Kavramı

Geleneksel iktisat, oyuncuların birbirlerinin stratejilerini bildiği ve en iyileme (optimization) yaptığı durağan bir dünya varsayar. Ancak bugün karşı karşıya olduğumuz "yeni normal", John Maynard Smith ve George R. Price ’in Evrimsel Kararlı Strateji (ESS) kavramıyla daha iyi açıklanır. Bir stratejinin ESS olması için, o stratejiyi kullanan bir popülasyona sızmaya çalışan "mutant" (farklı/yeni) bir stratejinin başarısız olması gerekir.

Ancak bugün sistemde yaşanan temel sorun şudur: "Korsanlık" ve "Öngörülemezlik" öyle güçlü birer mutant strateji olarak ortaya çıkmıştır ki, eski dünyanın "Kural temelli/Güvercin" popülasyonu bu saldırıya karşı koyamamış ve sistemin kararlılığı bozulmuştur.

1.2. Şahin-Güvercin Matrisinde "Maliyet" Devrimi

Klasik Şahin-Güvercin modelinde, kavga etmenin maliyeti (C), kaynağın değerinden (V) büyükse popülasyonda barışçıl eğilimler artar. Fakat günümüzde:

• Dijitalleşme ve Asimetrik Harp: Savaşmanın ve rakibe zarar vermenin maliyeti (C) teknoloji ile düşmüştür (siber saldırılar, yaptırımlar).
• Kaynağın Kıtlaşması: Enerji ve teknolojik hammadde gibi kaynakların değeri (V) artmıştır.

V/C oranı büyüdükçe, popülasyondaki "Şahin" oranı matematiksel bir zorunluluk olarak artar. Bu da bizi kaçınılmaz bir çatışma yoğunluğuna sürükler.

1.3. Geyik Avı'nın İflası ve Güven Erozyonu

Uluslararası iktisadi ilişkiler aslında bir Geyik Avı oyunudur. Herkes işbirliği yaparsa (Geyik), küresel refah maksimum olur. Ancak taraflardan biri "Ben artık kurallara uymuyorum" dediği anda (Korsanlık sinyali), diğerleri aç kalmamak için "Tavşan"a (korumacılık/kendi kendine yetme) yönelir.

Bugün "öngörülemezlik" stratejisini izleyen aktörler, partnerlerine "Geyik avında yanınızda olmayabilirim" mesajını vererek koordinasyon dengesini kırmışlardır. Güvenin maliyeti, artık işbirliğinin getirisinden daha yüksek algılanmaktadır.

2. "Korsanlık Ekonomisi"ne Geçiş: Üretimden Yağmaya

Klasik iktisat öğretisi, rekabetin verimlilik artışı ve teknolojik inovasyon yoluyla toplam refahı (payın büyüklüğünü) artıracağını savunur. Ancak bugünün "Yeni Normal"inde, stratejik odak pozitif toplamlı (win-win) bir üretim modelinden, sıfır toplamlı (zero-sum) bir korsanlık modeline kaymıştır.

 2.1. Artı Değerden El Koymaya (Predatory Appropriation)

Evrimci oyun teorisinde bir stratejinin başarılı olması için "getirisinin" (payoff) yüksek olması gerekir.

• Eski Norm: İnovasyon yap, maliyeti düşür, pazarı büyüt (Güvercin/İşbirliği stratejisi).
• Korsanlık Normu: Diğerinin elindeki pazar payına, teknolojisine veya hammaddesine; gümrük tarifeleri, teknolojik ambargolar ve fikri mülkiyet ihlalleriyle el koy (Şahin/Yağmacı stratejisi).

Bu durum, iktisatta "Rant Kollama" (Rent-seeking) faaliyetinin kurumsallaşmış ve devletleşmiş halidir. Artık "en iyi üreten" değil, başkasının üretim zincirini en iyi "kesen" veya "haraç bağlayan" (tarife uygulayan) kazanmaktadır.

2.2. Parazit Stratejilerin Dominansı ve Mülkiyet Haklarının Aşınması

Korsanlık ekonomisinde, oyuncular artık birer "üretici" değil, üreticilerin üzerinden geçinen "parazitler" haline gelir.

• Mülkiyetin Erozyonu: Bir korsan için mülkiyet hakkı, sadece "ele geçirilene kadar" geçerlidir. Devletlerin dondurulan rezervleri veya zorla el değiştirilen şirket hisseleri, mülkiyetin artık evrensel bir hukuk değil, bir "stratejik güç" unsuru olduğunu gösterir.
• Evrimsel Seçilim: Eğer yağma yapmak (Şahin olmak), üretmekten (Güvercin olmaktan) daha yüksek getiri sağlıyorsa, sistemdeki üretim rutinleri hızla elenir. Bu, küresel ekonominin de-endüstrileşme ve korumacılık sarmalına girmesinin temel sebebidir.

2.3. Modern Konvoy Sistemi ve İşlem Maliyetlerinin Patlaması

Tarihsel korsanlık dönemlerinde (17. yüzyıl), tüccarların en büyük maliyeti "güvenlik"ti. Bugün de benzer bir sürece tanıklık ediyoruz:

• Friend-Shoring: Artık malın nerede en ucuza üretildiği değil, yolda "yağmalanıp yağmalanmayacağı" (yaptırıma takılıp takılmayacağı) önemlidir.
• İşlem Maliyetleri (Transaction Costs): Ronald Coase’un vurguladığı işlem maliyetleri bugün zirve yapmıştır. Her ticari anlaşmaya eşlik eden devasa hukuk orduları, yaptırım uyum departmanları ve askeri güvenlik harcamaları, küresel refah pastasından devasa bir payı "savunma" amaçlı tüketmektedir.

3. Öngörülemezlik Stratejisi (Stochastic Game)

Geleneksel oyun teorisinde "rasyonel beklentiler", oyuncuların birbirlerinin hamlelerini olasılık dahilinde öngörebildiği bir dünya varsayar. Ancak bu yeni dönemde, "stratejik irrasyonalite" bir silah haline gelmiştir.

 3.1. Sinyal Karartma ve "Madman Theory" (Deli Adam Teorisi)

Korsanlık ekonomisinde, geminin rotasını rakiplerin bilmemesi en büyük avantajdır.  Bugün dış politika ve ticaret hamlelerinde bu yöntem kullanıldığında, rakiplerin "beklenen getiri" hesaplarını felç eder.

• Blöf mü, Gerçek mi? Bir oyuncu, maliyeti (C) ne olursa olsun saldıracağını (Şahin olacağını) kanıtlamak için "öngörülemez" davranırsa, rakibi en kötü senaryodan kaçınmak için (maximin stratejisi) geri çekilmek ve kaynağı (V) bırakmak zorunda kalır.
• Sinyal Gürültüsü: Bilerek yayılan çelişkili sinyaller, rakiplerin koordinasyon kurmasını engeller. Bu, evrimsel süreçte "iletişimin bozulması" yoluyla rakipleri birbirine düşürme taktiğidir.

3.2. Nash Dengesi'nin Sonu: Stokastik Oyunlar

Klasik Nash dengesi, "Herkes diğerinin ne yapacağını bildiğinde, kimsenin stratejisini değiştirmek için nedeni kalmaması" durumudur. Ancak öngörülemezlik oyununda:

• Oyuncular sürekli stokastik (rastlantısal) şoklar yaratır.
• Bu durum, oyunun kurallarının oyun oynanırken değişmesi demektir. İktisadi karşılığı ise yatırım ikliminin yok olmasıdır. Eğer oyunun kuralı yarın değişebilecekse, rasyonel aktör uzun vadeli sermaye yatırımı yapmak yerine "vur-kaç" (korsanlık) taktiklerine yönelir.

3.3. Belirsizliğin Silahlaşması (Knightian Uncertainty)

Frank Knight’ın meşhur ayrımına dönersek; "Risk" hesaplanabilirken, "Belirsizlik" hesaplanamaz.

• Korsan Liderler, dünyayı riskten çıkarıp belirsizliğe hapsederler.
• Bu belirsizlik ortamında, kurumsal yapılar (merkez bankaları, ticaret örgütleri) karar veremez hale gelirken, kararları tek bir kişinin (Korsan Kaptan'ın) dudağı arasında olan yapılar hız avantajı kazanır. Bu, kurumsal demokrasiden otokrasiye evrimsel bir kaymayı da beraberinde getirir.

 

4. Av-Avcı (Predator-Prey) Döngüsü ve Çöküş Riski

Peki, bu korsanlık ve öngörülemezlik düzeni nereye kadar gidebilir? Burada biyolojik sistemlerdeki Lotka-Volterra denklemleri[2] devreye girer.

4.1. Yamyamlık Evresi (Cannibalization)

Evrimsel biyolojide, avcılar (korsanlar) avlarından (üretici/uysal ekonomiler) çok daha hızlı çoğalırlarsa:

1. Av Popülasyonu Çöker: Üretim azalır, ticaret yolları kurur.
2. Avcılar Arası Savaş: Ganimet azaldığında, korsanlar artık birbirlerini yağmalamaya başlar. Bugün küresel ekonomide gördüğümüz müttefikler arası ticaret savaşları, bu "avcıların birbirini yemeye başladığı" evrenin ilk işaretleridir.

4.2. Sistemik Çöküş mü, Yeni Bir Düzen mi?

Eğer sistem bir ESS (Evrimsel Kararlı Strateji) üretemezse, büyük bir "kırılma" (collapse) kaçınılmazdır. Korsanlık sürdürülebilir bir ekonomik model değildir; çünkü korsanlık mevcut birikimi tüketir, yeni birikim yaratmaz.

4.3. Sonuç: İktisat Kürsüsünden Bakış

Bu bir "Yeni Normal" olabilir, ancak bu normalin verimlilik seviyesi Ricardo veya Smith’in hayal ettiği dünyadan çok daha aşağıdadır. Rasyonel beklentiler teorisinden, "hayatta kalma içgüdüsüne" dayalı bir orman kanununa dönüş yapıyoruz.

 

Sonuç: Rasyonel Beklentilerden Orman Kanunu’na

Bu çalışma göstermiştir ki; küresel ekonomi, Smithyen bir "görünmez elin" refahı dağıttığı bir düzenden, "korsan kancasının" ganimeti paylaştığı bir düzene evrilmiştir.

1. Verimlilik Paradoksu: "Yeni Normal", bireysel aktörler (Korsan Devletler) için rasyonel bir hayatta kalma stratejisi olsa da sistemin bütünü için Pareto-Suboptimal bir sonuç doğurmaktadır. Toplam refah azalırken, savunma ve saldırı maliyetleri (C) üretken yatırımların önüne geçmektedir.
2. Güvenin Sonu: Evrimsel oyun teorisindeki en büyük tehlike gerçekleşmiştir: Karşılıklılık (Reciprocity) ilkesi çökmüştür. Kimse bir başkasının yarın kurallara uyacağına inanmadığı için, herkes "en saldırgan" rutinini devreye sokmuştur.
3. Tarihsel Tekerrür: Korsanlık ekonomisi, aslında serbest ticaretin bir kural değil, tarihin belirli bir dönemine özgü (Pax Britannica/Americana) bir sapma olduğunu; asıl "normalin" güç mücadeleleri olduğunu hatırlatmaktadır.

EK: Korsan Denizinde Orta Ölçekli Gemilerin (Türkiye vb.) Hayatta Kalma Rehberi

Küresel devlerin "Şahinleştiği" ve öngörülemezliği silah olarak kullandığı bu denizde, Türkiye gibi oyuncular için geleneksel iktisat politikaları yetersiz kalabilir. İşte evrimsel bir "Resilience" (Dayanıklılık) stratejisi için öneriler:

1. "Hibrit" Strateji: Bukalemun Olmak

Sadece Şahin ya da sadece Güvercin olmak intihardır. Orta ölçekli bir ekonomi, "Tit-for-Tat" (Kısasa Kısas) stratejisinin gelişmiş bir versiyonunu izlemelidir: İşbirliği yapana Güvercin, yağmaya yeltenene anında Şahin yüzünü gösterebilecek esnek kurumsal yapılar kurulmalıdır.

2. Portföy Çeşitlendirmesi ve "Bağımlılık Yönetimi"

Korsanlık ekonomisinde en büyük risk, tek bir "konvoya" (ticaret bloğuna) göbekten bağlı olmaktır.

• Tedarik Zinciri Çeşitliliği: Bir blok "Şahin"leşip yaptırım uyguladığında, alternatif rotaların (konvoyların) hazır olması bir tercih değil, varoluşsal bir zorunluluktur.

3. "Korsan Geçmez" Alanlar Yaratmak (Niş Alanlarda Güç)

Oyun teorisinde, eğer bir oyuncunun elindeki kaynak, ona el koymanın maliyetinden daha düşük bir değerdeyse veya el koymak için teknik uzmanlık gerekiyorsa yağmacı vazgeçebilir.

• Stratejik Önem: Kritik teknolojilerde (Savunma sanayi, gıda güvenliği, enerji geçiş koridorları) "el koyulamaz" veya "vazgeçilemez" niş alanlar yaratmak, korsanların saldırı maliyetini (C) artıracaktır.

4. Kurumsal Çeviklik

Öngörülemezlik oyununda, 5 yıllık katı planlar yerine, "Senaryo Bazlı Stokastik Planlama"ya geçilmelidir. Karar alma mekanizmaları, küresel bir şoka (yeni bir tarife, yaptırım veya savaş) saatler içinde tepki verecek "çevik" bir yapıya kavuşturulmalıdır.

Kaynakça

1. Evrimci Oyun Teorisi ve Stratejik Temeller

• Maynard Smith, J. (1982). Evolution and the Theory of Games. Cambridge University Press. (Şahin-Güvercin ve ESS kavramlarının kutsal kitabı).
• Axelrod, R. (1984). The Evolution of Cooperation. Basic Books. (İşbirliğinin neden çöktüğünü ve "Kısasa Kısas"ın gücünü anlamak için).
• Skyrms, B. (2004). The Stag Hunt and the Evolution of Social Structure. Cambridge University Press. (Geyik Avı ve güvenin evrimi üzerine temel eser).

2. Evrimci İktisat ve Kurumsal Yapı

• Nelson, R. R., & Winter, S. G. (1982). An Evolutionary Theory of Economic Change. Belknap Press. (Firmaları ve stratejileri "rutinler" olarak ele alan başucu eseri).
• North, D. C. (1990). Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press. (İşlem maliyetleri ve mülkiyet haklarının aşınması üzerine).
• Veblen, T. (1898). "Why is Economics not an Evolutionary Science?" The Quarterly Journal of Economics. (İktisadın evrimsel kökenlerine dair klasik bir manifesto).

3. Öngörülemezlik, Belirsizlik ve "Korsanlık"

• Knight, F. H. (1921). Risk, Uncertainty, and Profit. Houghton Mifflin. (Hesaplanamaz belirsizlik kavramı için).
• Schelling, T. C. (1960). The Strategy of Conflict. Harvard University Press. (Öngörülemezlik, blöf ve Madman Theory’nin oyun teorisindeki yeri).
• Taleb, N. N. (2012). Antifragile: Things That Gain from Disorder. Random House. (Sistemik şoklar ve belirsizlik altında hayatta kalma üzerine).

4. Modern Siyasal İktisat ve "Yeni Normal"

• Bremmer, I. (2022). The Power of Crisis. Simon & Schuster. (Küresel düzendeki parçalanma ve yeni kutuplaşmalar üzerine güncel analizler).

---

[1] Yazımda Google Gemini’nin redaksiyonundan faydalanılmıştır.

[2] Lotka-Volterra yırtıcı-av modeli olarak da bilinen Lotka-Volterra denklemleri, biri yırtıcı diğeri de yırtıcı olan iki türün etkileşime girdiği biyolojik sistemlerin dinamiklerini tanımlamak için sıklıkla kullanılan bir çift birinci dereceden doğrusal olmayan diferansiyel denklemdir.