Friedrich List: Milli İktisadın Kurucusu ve Kalkınmacı Devlet Vizyonu

 

Friedrich List: Milli İktisadın Kurucusu ve Kalkınmacı Devlet Vizyonu

Ercan Eren

Friedrich List'in (1789–1846) geliştirdiği Ulusal Ekonomi Sistemi, Klasik İktisat Okulu'nun evrensel serbest ticaret dogmasına karşı çıkan, ulusal gücü ve üretken kapasiteyi merkeze alan devrimci bir perspektif sunmuştur. List'in temel tezi, iktisadi refahın anlık değişim değerinden ziyade, bir ulusun uzun vadeli zenginlik yaratma potansiyeli olan Üretken Güçler ile belirlendiği yönündeydi. Bu bakış açısı, sadece 19. yüzyıl Almanya'sının sanayileşme yol haritasını çizmekle kalmamış, aynı zamanda günümüz küreselleşme ve jeo-ekonomik rekabet ortamında dahi şaşırtıcı bir geçerliliğe sahiptir.

Bu çalışma, List'in teorik çerçevesinin, modern dünyada iki ana dinamik aracılığıyla bir Rönesans yaşadığını savunmaktadır:

1. Bebek Endüstrisi Argümanının Yeniden Doğuşu: Gelişmekte olan ülkeler, uluslararası serbest ticaretin kendilerini gelişmiş ekonomilerin rekabetine karşı korumasız bıraktığı yönündeki Listçi tezi doğrulamaktadır. Günümüzde Çin'in devlet destekli teknoloji geliştirme programlarından Güney Kore'nin erken dönem chaebol (büyük şirket) politikalarına kadar birçok strateji, List'in ulusal kapasiteyi koruma ve teşvik etme stratejisine dayanır. Bu stratejiler, List'in öngördüğünün aksine uzun süreler devam etse bile, ulusal kapasiteyi uluslararası rekabet edebilirliğe taşıma amaçları nedeniyle List'e referans vermektedir.
2. Ticaret Savaşları ve Güç Dengesi: Günümüzde ABD ve Çin arasında yaşanan teknoloji ve ticaret gerilimleri, List'in teorisinin temel varsayımını net bir şekilde doğrulamaktadır: Uluslararası ticaret, çoğu zaman mutlak refah maksimizasyonundan ziyade, uluslar arasındaki güç dengesi ve stratejik üstünlük için verilen bir mücadeledir. List'in ulusal güç merkezli bakış açısı, bu jeo-ekonomik çatışmaları anlamlandırmak için güçlü bir çerçeve sunmaya devam etmektedir.

List'in altyapı (demiryolu) ve kurumsal yapı (hukuk) üzerindeki ısrarı, aynı zamanda günümüzde kalkınma iktisadında yolsuzluk ve kötü yönetim gibi kurumsal engellerin ekonomik gelişmenin önündeki en büyük zorluklar olduğu yönündeki görüşleri de desteklemektedir. Bu nedenle List, sadece bir ticaret teorisyeni değil, aynı zamanda modern bir kurumsal iktisatçı olarak da değerlendirilmelidir.

Bu makale, Friedrich List'in Kalkınmacı Devlet Vizyonunu, Klasik Liberalizm ve Modern Otoriter Kalkınmacı Devlet modelleri ile karşılaştırarak, teorik temelini ve siyasi mücadelesini detaylıca inceleyecektir. Çalışmamızın ana odağı, List'in felsefesinin, küreselleşmenin faydalarının sorgulandığı, ulusal stratejilerin ön plana çıktığı bu yeni dönemde, gelişmekte olan ülkeler için hala temel bir kılavuz olmaya devam ettiğini göstermektir.

I.               Genel Bakış

Friedrich List (1789–1846), klasik iktisat düşüncesinin doruk noktasına ulaştığı 19. yüzyılın ilk yarısında, Batı ekonomisinin gidişatına ve teorik temellerine köklü bir itiraz getirmiştir. List'in iktisat politikaları üzerine yürüttüğü mücadele ve geliştirdiği teori, sadece Alman ulus-devletinin oluşum sürecini hızlandırmakla kalmamış, aynı zamanda günümüzde dahi Kalkınma İktisadı alanında başvurulan temel bir referans noktası olmuştur.

Tarihsel Konum: 19. Yüzyıl Almanya'sı ve Sanayileşme Sancıları

List'in düşünceleri, Avrupa'nın jeopolitik ve ekonomik olarak yeniden şekillendiği bir döneme, yani Napolyon Savaşları sonrası döneme denk düşer. Bu dönemde İngiltere, Sanayi Devrimi'ni tamamlamış, dünyanın "imalat atölyesi" haline gelmiş ve uluslararası ticarette serbest ticareti savunan bir hegemonya kurmuştur. (1)

Buna karşılık, List'in memleketi olan Almanya, siyasi olarak parçalanmış bir coğrafyaydı. Yüzlerce küçük prenslik ve serbest şehir, kendi gümrük tarifelerine, para birimlerine ve ölçü sistemlerine sahipti. Bu dağınıklık, ulusal bir pazarın oluşumunu engelliyor, altyapı yatırımlarını (özellikle demiryollarını) imkânsız hale getiriyor ve Alman sanayisinin yabancı (başta İngiliz) rekabetine karşı rekabetsiz kalmasına yol açıyordu. List, kariyerinin başından itibaren bu parçalanmışlığın iktisadi geri kalmışlığın temel sebebi olduğunu bizzat deneyimlemiş ve ulusal birliğin sağlanması için iktisadi araçları (Zollverein, demiryolları) birleştirici güçler olarak görmüştür.

Klasik Okula Meydan Okuma: Kozmopolit Teoriye Karşı Milli Perspektif

List'in teorik katkısı, Adam Smith'in Kozmopolit Ekonomi olarak adlandırdığı, evrensel ve ahlaki yasalara dayalı serbest ticaret dogmasına karşı çıkmasıdır. Smith ve Ricardo'nun teorileri, uluslararası ticaretin her zaman ve her koşulda mutlak refah artışı sağladığını savunuyordu. (2)

 List, bu teoriyi şu iki ana eleştiriyle çürütmüştür:

1. Evrensellik İddiasının Reddi: Serbest ticaret, yalnızca sanayileşmesini tamamlamış ve rekabet gücünü kazanmış ülkeler (o dönemde İngiltere) için yararlıdır. Geri kalmış veya gelişmekte olan bir ülkenin sanayisi, serbest ticarete açılırsa, İngiliz rakipleri tarafından ezilecek ve kalkınma fırsatını yitirecektir.
2. Bireyciliğe Karşı Ulusal Çıkar: List, ekonomiyi bireylerin toplamı olarak gören Smith'in aksine, ulusun kendine ait bir varlığı, çıkarları ve uzun vadeli hedefleri olduğunu savunmuştur. List'in getirdiği Ulusal Ekonomi Sistemi, iktisadi politikayı bireysel fayda (değişim değeri) yerine ulusal güçlenmeye ve üretken kapasitenin inşasına (üretken güçler) odaklamıştır.

Çalışmanın Tezi: List'in Kalkınmacı Kimliği

Bu çalışmanın ana tezi, Friedrich List'in, yaygın kanının aksine, modern anlamda Devletçi (Statist) veya merkezi planlamacı değil, stratejik bir Kalkınmacı (Developmentalist) olduğudur. Devletçilik, devletin ekonomiye kalıcı ve kapsamlı bir şekilde hâkim olmasını, hatta tüm üretim araçlarına sahip olmasını savunurken; List'in önerdiği müdahale şu nitelikleri taşır:

• Geçicilik: Savunulan korumacılık (Eğitici Gümrükler), sadece yerel sanayiler (Infant Industries) uluslararası rekabet gücünü kazanana kadar süren geçici bir tedbirdir. Amaç, korumayı sürekli kılmak değil, ortadan kaldırmak için gereken zemini hazırlamaktır. (3)

• Araçsallık: Müdahalenin amacı, anlık kâr maksimizasyonu değil, ulusun üretken güçlerini (eğitim, altyapı, hukuki kurumlar) inşa etmektir.
• Siyasi Reform Talebi: List'in Kalkınmacı vizyonu, ekonomik müdahalelerin yanı sıra, anayasal reformları ve bürokratik keyfiliğin sonlandırılmasını talep eden Liberal Reformcu kimliğiyle birleşir. Otoriter bir yapı, List'in hayati önem atfettiği kurumsal gelişimi ve bilgi birikimini engeller.

Bu tez çerçevesinde, List'in hayat hikayesi, iktisat teorisinin temel argümanları ve Alman birleşmesi üzerindeki siyasi etkisi, Kalkınmacı Devlet Modelinin teorik öncüsü olarak detaylıca incelenecektir.

II.          Hayatı ve Siyasi Mücadelesi

Friedrich List'in hayatı, teorik çalışmalarından ayrı düşünülemez. Onun iktisadi fikirleri, bizzat Almanya'nın siyasi parçalanmışlığının ve ekonomik geri kalmışlığının getirdiği pratik bir mücadele zemininde şekillenmiştir. Siyasi eylemciliği, onu akademiden hapse ve oradan da sürgüne sürüklemiştir.

Erken Dönem ve Bürokratik Kariyer (1789–1817)

List, 1789'da Reutlingen'de doğdu ve eğitimini yarıda bırakarak Württemberg kamu hizmetine girdi. Olağanüstü zekâsı ve çalışkanlığı sayesinde bürokratik hiyerarşide hızla yükseldi. Bu dönemde edindiği en kritik deneyim, görevi gereği eyaletler arası seyahat ederken karşılaştığı idari karmaşa ve iç gümrük duvarlarıydı. Her küçük prenslik sınırında alınan gümrük vergileri, Alman tüccarların ticaretini felç ediyor ve ulusal bir pazarın oluşumunu engelliyordu. Bu gözlemler, List'in daha sonraki teorisinin temelini oluşturdu: İktisadi zenginlik, siyasi birliğe ve ulusal organizasyona bağlıdır. 1817'de, 28 yaşındayken, Tübingen Üniversitesi'ne Siyaset Bilimi profesörü olarak atandı; bu, bürokrasiden akademik alana geçişi ve siyasi fikirlerinin olgunlaşması için bir fırsat oldu.

Reformcu ve Mahkûm (1817–1825)

Akademik kariyerine rağmen List, siyasi eylemciliğe soyundu. Almanya'daki tüccarların ve sanayicilerin çıkarlarını savunmak amacıyla Alman Tüccarlar Birliği'ni (Deutscher Handels- und Gewerbeverein) kurdu. Bu birlik, Almanya'daki gümrük duvarlarının kaldırılması ve tek bir ulusal gümrük sisteminin (Zollverein) kurulması için aktif lobi faaliyetleri yürüttü. Aynı zamanda Württemberg Meclisi'ne vekil seçilen List, burada bürokratik keyfiliği ve dar görüşlü yönetimi açıkça eleştiren reform taleplerinde bulundu. Bu siyasi tutum, List'i muhafazakâr otoritelerin ve statükoyu koruyan güçlerin hedefi haline getirdi. Anayasal ve idari reform talepleri, 1822'de hapsedilmesine ve sonrasında sürgün edilmesine yol açtı. Bu dönemde Karoline Neidhart ile evliliği, siyasi çalkantılarla dolu hayatına bir istikrar getirmeye çalışsa da List'in sürgün kararı ailesini de etkilemiştir.

Amerika Deneyimi ve Teorinin Olgunlaşması (1825–1832)

1825 yılında Almanya'dan ayrılarak Amerika Birleşik Devletleri'ne sığınması, List'in teorik evriminde dönüm noktası oldu. Pennsylvania'da hem çiftçilik hem de madencilik gibi pratik işlerle uğraşan List, ABD'nin hızla gelişen ekonomisini yakından gözlemledi. ABD, henüz genç bir ulus olarak, Alexander Hamilton'ın öncülüğünü yaptığı ve ulusal sanayiyi İngiliz rekabetinden korumayı amaçlayan korumacı politikaları başarıyla uyguluyordu. List, ABD'deki bu deneyimini ve Amerikan İktisat Okulu'nun fikirlerini sentezleyerek, "Eğitici Gümrükler" (Infant Industry Protection) fikrini teorik bir çerçeveye oturttu. Amerika'da yazdığı makaleler (özellikle H. Clay'e ithaf edilenler), daha sonraki başyapıtının temel argümanlarını oluşturmuştur.

Dönüş ve Son Yıllar (1832–1846)

1832'de Almanya'ya dönen List, Zollverein'in kurulma sürecine dolaylı olarak katkıda bulundu ve enerjisini demiryollarına yöneltti. Demiryolunun sadece bir ulaşım aracı değil, aynı zamanda ulusal pazarı fiziksel olarak birleştiren, üretkenliği artıran ve askerî/siyasi gücü pekiştiren stratejik bir üretken güç olduğuna inanıyordu. List, 1841 yılında tüm bu pratik deneyimlerini ve teorik sentezini topladığı başyapıtı "Ulusal Ekonomi Sistemi “ni yayımladı. Bu eser, kendisini milli iktisatçı olarak tarihe yazdırdı. Ancak hayatının sonu, siyasi beklentilerinin karşılanmaması, bürokratik engeller ve ciddi mali sıkıntılarla gölgelendi. Umutsuzluk içinde geçen son yılların ardından List, 1846 yılında intihar ederek yaşamına trajik bir şekilde son verdi. Hayatı boyunca mücadele ettiği ulusal birlik, ölümünden kısa bir süre sonra, büyük ölçüde onun fikirleri ve teşvikleriyle kurulmuş olan Zollverein temelinde gerçekleşecekti.

III.      List'in Milli İktisat Teorisi

List'in iktisat teorisi, 19. yüzyılın egemen Klasik Okuluna (Ricardo, Smith) karşıt bir paradigma önerir. List, bireysel eylemden ziyade ulusal örgütlenmeye odaklanarak, iktisadi düşüncenin merkezini "Değişim Değeri"nden "Üretken Güçlere" kaydırmıştır.

Ulusal Bakış Açısı: Homo Economicus’a Karşı Ulus

Klasik iktisatçılar, iktisadi faaliyetleri evrensel ve kozmopolit yasalarla yönetilen dayalı bir sistem olarak görüyordu. List ise bu bakış açısının, tarihsel bağlamı ve ulusların farklı gelişmişlik düzeylerini göz ardı ettiğini savundu. Ona göre, bir ulusun ekonomik çıkarları, o ulusu oluşturan bireylerin anlık çıkarlarının basit bir toplamından ibaret değildir. Ulusun, refahını ve gücünü koruma ve artırma gibi kendine has, uzun vadeli hedefleri vardır. List, iktisadın evrensel değil, milli bir sistem olarak ele alınması gerektiğini öne sürerek, her ulusun kendi tarihsel gelişim aşamasına uygun politikalar uygulaması gerektiğini vurgulamıştır.

Üretken Güçler Teorisi: Değişim Değeri vs. Kapasite

List'in teorisinin çekirdeği, Üretken Güçler Teorisidir. Klasik İktisat, zenginliği ulusun sahip olduğu Değişim Değeri (mal ve hizmetlerin piyasa değeri) ile özdeşleştirirken, List bu yaklaşımı "tüccar teorisi" olarak niteler ve sığ bulur. List'e göre asıl zenginlik, ulusun gelecekteki zenginliği yaratma kapasitesidir.

List, bu ayrımı şu şekilde açıklar:

1. Değişim Değeri: Anlık kârı, mevcut mal stokunu ve sermayeyi temsil eder. (Örn: Elinizdeki altın veya satılabilir tarım ürünleri).
2. Üretken Güçler: Ulusun sürekli zenginlik yaratma kapasitesini, yani nedenleri temsil eder. List, "zenginlik yaratma gücü, zenginlikten sonsuz daha önemlidir" diyerek bu görüşü özetlemiştir. (4)

Üretken Güçlerin Unsurları: List, bu kapasitenin yalnızca fiziki sermayeden ibaret olmadığını, aynı zamanda entelektüel ve kurumsal unsurları içerdiğini belirtir:

• Beşerî Sermaye ve Eğitim: Nitelikli işgücü, bilimsel bilgi, teknolojik yeterlilik ve ulusal eğitim sistemi.
• Altyapı: Ulusal pazarı bütünleştiren ve maliyetleri düşüren demiryolları, yollar ve kanallar gibi fiziki ağlar.
• Kurumsal Yapı: Hukukun üstünlüğü, adil yönetim, mülkiyet haklarının güvencesi ve etkin bir siyasi organizasyon. Bu unsurlar, ekonomik aktivitenin istikrarlı ve öngörülebilir bir ortamda gerçekleşmesini sağlar.

Ekonomik Gelişim Aşamaları

List, bir ulusun sanayileşme sürecini, her biri farklı iktisadi politikalar gerektiren beş aşamalı bir gelişim süreci olarak sistematize etmiştir. Bu aşamalar, ulusun kendi üretken güçlerini kademeli olarak inşa etme yolculuğunu gösterir:

1. Vahşi Durum: İlkel avcılık ve toplayıcılık.
2. Çobanlık Durumu: Hayvancılığa dayalı göçebe ekonomi.
3. Tarım Durumu: Yerleşik tarıma dayalı, ancak henüz sanayileşmemiş ekonomi.
4. Tarım ve İmalat Durumu: Ulusun kritik eşiği; tarımın yanında yerel sanayilerin gelişmeye başladığı aşama. List'e göre, korumacılık politikası bu aşamada hayati önem taşır.
5. Tarım, İmalat ve Ticaret Durumu: Tamamen gelişmiş ve entegre bir ulusal ekonominin, uluslararası serbest ticarete katılmaya hazır olduğu en üst aşama.

List, İngiltere'nin 5. aşamada, Almanya'nın ise 4. aşamada olduğunu, dolayısıyla Alman sanayisinin korunmaya ihtiyacı olduğunu savunmuştur.

Eğitici Gümrükler (Infant Industry Protection)

Üretken Güçler teorisinin pratik politikası, Eğitici Gümrükler (Erziehungszölle) ilkesine dayanır. Bu ilke, uluslararası rekabete henüz hazır olmayan genç ve potansiyeli yüksek sanayileri, yabancı, köklü rakiplerin rekabetinden korumayı amaçlar.

• Gerekçe: List, bu korumayı, bir çocuğun okula gidene kadar ebeveyn korumasına ihtiyacı olması gibi, genç sanayilerin de "öğrenme süresi" boyunca korunmaya ihtiyacı olmasıyla açıklar. Amaç, bu sanayilerin teknoloji transferi, işgücü eğitimi ve üretimde verimlilik (üretken güçler) kazanmasıdır.
• Karakteristik: List'in korumacılığı, Kalıcı Merkantilist politikalardan farklı olarak, geçici ve stratejik bir müdahaledir. Korumacılığın kaldırılması, sanayinin olgunluğa erişmesinin ardından öngörülür. Bu strateji, Kalkınma İktisadı literatürüne "Bebek Endüstrisi Argümanı" olarak geçmiştir. (5)

IV.       List'in Politik Nitelendirilmesi ve Etkisi

List'in politik duruşu ve teorik etkisi, onun ne sadece bir iktisatçı ne de basitçe bir korumacı olduğunu gösterir. O, ekonomik gelişmeyi ulusal güç ve siyasi reformla bütünleştiren, karmaşık ve çelişkili bir figürdür.

Tablo 1: List'in Pozisyonunun Klasik Liberalizm ile Karşılaştırılması

Kriter	Klasik Liberal (Smith/Ricardo)	Friedrich Pozisyonu	List'in Nitelendirmesi
İktisadi Felsefe	Laissez-faire, Serbest Ticaret	Devletin Müdahalesi (Koruma)	Stratejik Kalkınmacı (Developmentalist)
Birincil Değer	Değişim Değeri (Anlık Zenginlik)	Üretken Güçler (Uzun Vadeli Kapasite)	Ulusalcı İktisatçı
Siyasal Rol	Minimal Devlet (Gece Bekçisi Devleti)	Güçlü Devlet (Altyapı ve Eğitim Yatırımları)	Reformcu/Gelişimci
Hedef	Evrensel Refahın maksimizasyonu	Ulusal güç ve bağımsızlığın tesisi	İktisadi Milliyetçi

 

Politik Kimlik Özeti

List'in siyasi kimliği, iki ana kutup arasında şekillenmiştir:

• Liberal Reformcu: List'in kariyerinin ilk yıllarından itibaren öne çıkan özelliği, otoriter bürokrasiye karşı mücadelesidir. Württemberg Meclisi'nde anayasal reformları ve idari şeffaflığı savunmuştur. Ekonomik altyapıyı (demiryolları, gümrük birliği) kurmayı devletten beklese de bunun keyfi bir otokrasi tarafından değil, hukukun üstünlüğüne ve anayasal güvencelere sahip rasyonel bir devlet tarafından yapılmasını istemiştir. List için üretken güçlerin gelişimi, etkin ve liberal kurumsal yapıdan ayrı düşünülemez.
• İktisadi Milliyetçi: List'in temel motivasyonu, parçalanmış Alman ulusunun siyasi ve ekonomik gücünü pekiştirmekti. Klasik Okulun kozmopolit idealine karşı çıkarak, iktisat politikasını bireysel zenginlikten ziyade ulusal çıkarı ve ulusal üretken kapasiteyi (üretken güçler) artırma hedefine odaklamıştır. Bu milliyetçilik, diğer uluslara düşmanlık beslemekten çok, Almanya'nın İngiltere gibi gelişmiş ülkelerle eşit şartlarda rekabet edebilecek duruma gelmesini sağlamayı amaçlamıştır.

Tablo 2: List'in Vizyonu ile Otoriter Kalkınmacı Devlet Modeli Arasındaki Ayrım

Özellik	Friedrich List'in Vizyonu	Modern Otoriter Kalkınmacı Devlet
Siyasi Sistem	Liberal, Anayasal Reformu Destekleyen	Tek Parti Yönetimi, Siyasi Baskı
Hukuk/Bürokrasi	Hukukun Üstünlüğü ve Etkin Yönetim	Yönetici Elitlerin Keyfi Kararları
Ekonomik Müdahale	Geçici (Eğitici Gümrükler)	Çoğu zaman Kalıcı (Devlet Mülkiyeti, Planlama)

Devletçi Değil, Kalkınmacı Ayrımı

List'in sıklıkla yanlış anlaşılan yönü, onu Kalıcı Merkantilist veya Devletçi (Statist) olarak nitelendirmektir. Oysa List, modern anlamda Kalkınmacı Devlet Modelinin ilk teorisyenidir.

• Geçicilik ve Araçsallık: List'in savunduğu müdahale (Eğitici Gümrükler), Devletçilikteki gibi ekonominin kalıcı olarak devlet kontrolünde olmasını hedeflemez. Müdahale, sanayilerin uluslararası rekabet gücü kazanması için uygulanan geçici bir araçtır. Amaç, korumayı sürekli kılmak değil, nihayetinde serbest ticarete geçebilecek güçlü bir ulusal ekonomi yaratmaktır.
• Devletin Rolü: Katalizör ve Koç: List, devletin doğrudan üretici olmasından (Devletçilik) ziyade, ekonominin altyapısını kuran, kurumsal çerçeveyi oluşturan (hukuk, eğitim) ve genç sanayilere rekabet gücü kazanana kadar stratejik destek veren bir katalizör veya koç olmasını savunur.
• Otoriterizmden Ayrılması: List'in, bürokratik keyfiliği eleştirmesi ve anayasal reformları şart koşması, onun otoriter bir rejim altında ekonomik kalkınmayı hedefleyen bir devletçi olmadığı, aksine modern, rasyonel ve hesap verebilir bir yönetimi savunduğu tezini güçlendirir.

Siyasi Etkisi

List'in fikirleri ve eylemleri, Alman tarihinde somut ve dönüştürücü sonuçlar doğurmuştur:

• Zollverein (Alman Gümrük Birliği): List, Alman Tüccarlar Birliği aracılığıyla iç gümrüklerin kaldırılması ve tek bir ulusal pazarın kurulması için verilen siyasi mücadelenin öncüsü olmuştur. 1834'te kurulan Zollverein, List'in vizyonunun gerçekleşmesinde kilit rol oynamış, Almanya'nın ekonomik birliğini sağlamış ve siyasi birleşmeye zemin hazırlamıştır.
• Demiryolu Ağının Kurulması: List, demiryolu inşasını ulusal bir görev olarak görmüş ve bunu sadece bir ticaret aracı değil, aynı zamanda ulusal pazarı fiziksel olarak birleştiren, sanayiyi destekleyen ve askerî gücü pekiştiren stratejik bir üretken güç olarak tanımlamıştır. Bu vizyon, Almanya'nın hızlı demiryolu ağı inşasına büyük katkıda bulunmuştur.

List ve Karl Marx

List'in teorileri, çağdaşı olan Karl Marx tarafından hem teorik hem de tarihsel açıdan incelenmiştir:

• Marx'ın Teorik Eleştirisi: Marx, List'i, klasik iktisadın "tüccar teorisini" ulusal düzeyde uygulamakla ve asıl iktisadi mekanizma olan sınıf çatışmasını ve emek-sermaye ilişkilerini göz ardı etmekle eleştirmiştir. Marx'a göre List, burjuvazinin ulusal çıkarlarını evrenselleştirmektedir.
• Marx'ın Tarihsel Takdiri: Eleştirilerine rağmen Marx, List'in Alman feodalizmine ve iç parçalanmışlığa karşı verdiği mücadeleyi ilerici bir burjuva devrimciliği olarak takdir etmiştir. Marx, List'in Zollverein ve demiryolu vizyonunun, kapitalist üretimin Almanya'da gelişimi için gerekli tarihi koşulları yarattığını kabul etmiştir.

Mirası

Friedrich List'in Ulusal Ekonomi Sistemi, 19. yüzyıldan itibaren dünya çapında kalkınmayı hedefleyen birçok ulusun politikasına rehberlik etmiştir:

• ABD: List'in fikirleri, Alexander Hamilton'ın mirası üzerinden Amerikan İktisat Okulu'nun (Henry Clay, Abraham Lincoln) temelini oluşturmuş ve ABD'nin 19. yüzyıl boyunca korumacı politikalar uygulamasına ilham vermiştir.
• Asya Kalkınması: Japonya'nın Meiji Restorasyonu sonrası sanayileşme stratejileri ve 20. yüzyılın ortalarındaki Güney Kore gibi ülkelerin sanayileşme politikaları, List'in Bebek Endüstrisi Argümanı'nın modern uygulamaları olarak kabul edilir. Bu stratejiler, küresel rekabete açılmadan önce ulusal kapasitenin inşa edilmesine odaklanmıştır. Ancak, bu ülkelerin stratejileri, List'in vizyonundaki geçicilik ve rasyonel yönetim ilkesine uyumları açısından farklılaşmıştır:
• Güney Kore, başlangıçtaki kısa İthal İkamesi döneminin ardından, stratejik olarak İhracata Yönelik Sanayileşme (İYS) modeline geçmiştir. Bu model, sanayileri uluslararası rekabete zorunlu tutarak, korumacılığın kalıcılaşmasını engellemiş ve List'in istediği gibi Üretken Güçlerin sürekli gelişimini sağlamıştır.
• Türkiye'nin de aralarında bulunduğu ve uzun soluklu İthal İkamesi politikaları uygulayan bazı ülkelerde ise koruma önlemleri kalıcı hale gelmiş, bu da List'in şart koştuğu rekabetçi verimlilik artışını ve korumanın kaldırılması hedefini engellemiştir.

V.           Sonuç

List'in iktisat teorisi ve politik vizyonu, iktisadi düşünce tarihinde bir dönüm noktasını temsil eder. Klasik Okulun soyut, kozmopolit ve bireyci yaklaşımına meydan okuyarak, ulusun tarihsel bağlamını ve kolektif gücünü merkeze alan bir paradigma sunmuştur.

Temel Katkının Özeti: Ulusal Güç, Kurumlar ve Kalkınma

List'in iktisat literatürüne yaptığı temel katkı, ulusal güç, kurumsal yapı ve kalkınma arasındaki ayrılmaz ilişkiyi vurgulamasıdır. Bu katkı üç ana noktada toplanır:

1. Zenginliğin Yeniden Tanımı: Zenginliği anlık Değişim Değeri (mal stoku) ile değil, Üretken Güçler (zenginlik yaratma kapasitesi) ile eşitlemiştir. Bu kapasitenin temelinde ise sadece fabrikalar değil, aynı zamanda eğitim, hukukun üstünlüğü, adil yönetim ve ulusal altyapı gibi kurumsal ve beşerî sermaye yatar.
2. Ulusun Birliği: İktisadi ilerlemenin, siyasi parçalanmışlık ve keyfi yönetim altında imkânsız olduğunu, dolayısıyla birliğin (Zollverein) ve rasyonel/liberal reformların, kalkınmanın ön şartı olduğunu göstermiştir.
3. Stratejik Müdahale: Savunduğu Eğitici Gümrükler politikası, devletin piyasaları kalıcı olarak kontrol etmesi (Devletçilik) değil, genç sanayilere rekabet yeteneği kazandırana kadar stratejik olarak koçluk yapmasıdır. Bu yaklaşım, List'i modern Kalkınmacı Devlet Modelinin teorik öncüsü yapmıştır.

Günümüz Küreselleşmesi ve Ticaret Savaşları Bağlamında Geçerliliği

• Bebek Endüstrisi Argümanının Rönesansı: Gelişmekte olan ülkeler, List'in savunduğu gibi, uluslararası serbest ticaretin kendilerini gelişmiş ekonomilerin rekabetine karşı korumasız bıraktığını ileri sürmektedir. Çin'in devlet destekli teknoloji geliştirme programları ve Güney Kore'nin erken dönem chaebol (büyük şirket) politikaları, List'in ulusal kapasiteyi koruma ve teşvik etme stratejisine dayanır. Bu stratejiler, List'in aksine uzun süreler devam etse bile, ulusal kapasiteyi uluslararası rekabet edebilirliğe taşıma amaçları nedeniyle List'e referans vermektedir.
• Kurumsal Yapı Vurgusu: List'in altyapı (demiryolu) ve kurumsal yapı (hukuk) üzerindeki ısrarı, günümüzde kalkınma iktisadında odaklanılan; yolsuzluk, kötü yönetim ve zayıf kurumsal kapasitenin ekonomik gelişmenin önündeki en büyük engel olduğu yönündeki görüşleri desteklemektedir. List, bu nedenle sadece bir ticaret teorisyeni değil, aynı zamanda bir kurumsal iktisatçı olarak da değerlendirilmelidir.
• Ticaret Savaşları: Günümüzde ABD ve Çin arasında yaşanan teknoloji ve ticaret gerilimleri, List'in teorisinin temel varsayımını doğrulamaktadır: Uluslararası ticaret, çoğu zaman mutlak refah maksimizasyonundan ziyade, uluslar arasındaki güç dengesi ve stratejik üstünlük için verilen bir mücadeledir. List'in ulusal güç merkezli bakış açısı, bu jeo-ekonomik çatışmaları anlamlandırmak için güçlü bir çerçeve sunmaya devam etmektedir.

Genel Değerlendirme ve Gelecek Perspektifi

Friedrich List'in Ulusal İktisat Sistemi, Klasik Okula karşı başarılı bir teorik alternatif oluşturmuş ve Almanya'nın sanayileşme yolu için hayati bir kılavuz olmuştur. List, sadece ekonomik büyümeyi değil, aynı zamanda ulusal gücü ve bütünlüğü bir iktisat politikası hedefi olarak tanımlayan vizyonuyla, 19. yüzyılın en etkili Kalkınmacı düşünürlerinden biri olarak kabul edilmelidir. Çalışma, List'in teorik çerçevesinin, günümüzdeki jeopolitik ve iktisadi rekabet bağlamında, serbest ticaretin faydalarının yeniden sorgulandığı ve ulusal stratejilerin ön plana çıktığı bir dönemde bile geçerliliğini koruduğunu açıkça göstermektedir. List'in mirası, özellikle gelişmekte olan ülkelerin küresel rekabet karşısında kendi kalkınma yollarını çizerken hala başvurduğu temel referans kaynaklarından biridir.

Dipnotlar

1.Hobsbawm, Eric J. (1994). Sanayi ve İmparatorluk. İstanbul: Dost Kitabevi.

2. Smith, Adam (2005). Ulusların Zenginliği. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

3.List, Friedrich (1841). Das Nationale System der Politischen Ökonomie.

4.List, Friedrich (1841). Das Nationale System der Politischen Ökonomie.

5.Chang, Ha-Joon (2002). Kicking Away the Ladder: Development Strategy in Historical Perspective. London: Anthem Press.