Bıçak Sırtındaki Vicdan: John Bates Clark'ın Öyküsü

 

Bıçak Sırtındaki Vicdan: John Bates Clark'ın Öyküsü

Ercan Eren

Bölüm I: Heidelberg'in Ateşi (1875)

Genç John Bates Clark (1847-1938), Heidelberg'in kasvetli salonlarında yürürken, Amerikan iktisadının kuru rasyonalizmini ruhunda taşıyordu. Oysa Alman Tarihçi Okulu'nun sesi, içindeki etik ateşi körüklemişti. Hocalardan duyduğu, iktisadın sadece ne olduğunu değil ne olması gerektiğini de incelemesi gerektiği fısıltıları, vicdanında yankılanıyordu. New York'un dumanlı fabrikalarında ezilen işçilerin adaletsizliği, servet birikimini ahlaki açıdan sorgulamaya itiyordu. İlk eseri olan "Servetin Felsefesi" bir manifestoydu: İnsan, sadece bencil çıkar (homo economicus) değil, aynı zamanda sosyal ve etik güdülerle hareket eden asil bir varlıktı. O, klasik iktisadın buzdan kalesini yıkacaktı.

Bölüm II: Columbia'nın Gölgesi (1893)

Clark, şimdi Columbia Üniversitesi'nin ağır meşe kapılarının ardında, Amerikan akademik hiyerarşisinin merkezindeydi. Ancak dışarıdaki hava ağırdı. Meslektaşları fısıldıyordu: "Bemis kovuldu," "Ely soruşturma altında." New York'un demiryolu baronları ve finansörleri, üniversitenin mütevelli heyetlerinde oturuyordu ve en ufak bir reformist eleştiri, "sosyalist" etiketiyle cezalandırılıyordu.

Clark, dersliğinde öğrencisi Thorstein Veblen'i gördü. Veblen, dağınık, bakımsız ve alaycıydı; sisteme meydan okuyan, hiçbir kurala uymayan bir hayalet gibiydi. Veblen'in gözlerindeki o küçümseyici parıltı, Clark'a gençlik ateşini hatırlatıyor, ama aynı zamanda ona istikrarsızlığın bedelini de gösteriyordu.

"Adalet," diye mırıldandı Clark, kütüphanesinin loş ışığında. "Adalet, kariyerimi yakacak mı?"

Bölüm III: Marjinal Kurtuluş (1896)

Korku ve hırs, Clark'ı masaya zincirledi. İktisadı eleştirmek yerine, onu savunacak bir teoriye ihtiyacı vardı; sosyalistlerin sömürü iddialarını susturacak, matematiksel olarak sağlam, ahlaki açıdan tertemiz bir teoriye.

Ve nihayet buldu: Marjinal Verimlilik Teorisi.

Clark'ın kalemi hızla kayıyordu. Emek, sermaye, toprak... Artık her şey mantıklıydı. Üretimin her bir faktörü, toplam çıktıya tam olarak katkısı kadar karşılık alıyordu. Kâr, sömürü değildi; emek, çalınmıyordu. Rekabet koşulları altında, dağıtım mekanizması kusursuzdu, doğal bir adaletti.

Bu teori zarafetti, bilimseldi ve en önemlisi güvenliydi.

Yeni eseri, "Servetin Bölüşümü" (1899), tamamlandı. Bu kitap, onun Columbia'daki konumunu çelik gibi sağlamlaştıracak, onu Amerikan iktisat biliminin lideri yapacaktı. Ama aynı zamanda, Heidelberg'de doğan o etik idealisti de sessizce gömmüştü.

Sonsöz: Veblen'in Fısıltısı (1900)

Clark artık saygın bir liderdi. Kürsüsü, eleştirilmez bir teorinin görkemiyle parlıyordu. Bir gün, fakülte salonunda Veblen'e rastladı.

Clark, resmi bir tebessümle, "Thorstein," dedi, "artık görüyor musun? Ekonominin katı bir adaleti var. Sistemimiz, etik olarak sağlam."

Veblen, bakımsız giysileri içinde, Clark'ın gösterişli takımına alaycı bir bakış attı. Gözleri, Clark'ın bir zamanlar sahip olduğu, ancak artık gömülü olan o idealist ateşi arıyordu.

"Öyle mi, Profesör Clark?" diye fısıldadı Veblen. "Yoksa para faaliyeti, üretkenliği mi satın aldı?"

Veblen döndü ve uzaklaştı. Clark tek başına kaldı, teorisinin mükemmel zırhı içinde, ancak vicdanının bıçak sırtında bir sızı hissederek. Marjinal Verimlilik Teorisi, onu dış tehditlerden korumuştu, ama artık içeride bir ses fısıldıyordu: "Satın alındın."

Kaynakça

John Bates Clark'ın Temel Eserleri

Clark, John Bates. (1886). The Philosophy of Wealth: Economic Principles Newly Formulated (Servetin Felsefesi: Yeni Formüle Edilmiş İktisadi İlkeler). Boston: Ginn & Company. (Clark'ın erken, etik ve reformist dönemini temsil eden eserdir.)

Clark, John Bates. (1899). The Distribution of Wealth: A Theory of Wages, Interest and Profits (Servetin Bölüşümü: Ücretler, Faiz ve Kârlar Teorisi). New York: The Macmillan Company. (Clark'ın Neoklasik iktisada geçişini ve Marjinal Verimlilik Teorisini ortaya koyan ana eserdir.)

İktisadi Düşünce Tarihi ve Biyografik Kaynaklar

Henry, J.F. (1995) John Bates Clark: The Making of a Neoclassical Economist

Homan, Paul T. (1928). Contemporary Economic Thought. New York: Harper & Brothers.

Yonay, Yuval P. (1998) The Struggle Over The Soul of Economics: Institutional and Neoclassical Economics in America Between The Wars. (Amerikan iktisadındaki ideolojik ve metodolojik değişimleri inceler.)