Ampirik İktisadın Öncüsü: Thomas Tooke ve Parasal Düşünceye Katkıları
Ampirik İktisadın Öncüsü: Thomas Tooke ve Parasal Düşünceye Katkıları
Ercan Eren
Thomas Tooke
(1774-1858), 19. yüzyıl İngiliz iktisadının en önemli ve ampirik çalışmaya en
çok önem veren figürlerinden biridir. Başarılı bir Rus tüccarı olarak edindiği
pratik bilgiyi, teorik iktisat sahnesine taşıyan Tooke, özellikle Nakit (Para)
Okulu (Currency School) ve Bankacılık Okulu (Banking School)
arasındaki hararetli tartışmalarda Bankacılık Okulu'nun lideri olarak öne
çıkmıştır. Onun mirası, faiz oranlarının belirlenmesine dair görüşleri
aracılığıyla John Maynard Keynes'e kadar uzanır.
I. Ampirik Bir İktisatçının Yetişmesi: Thomas Tooke'un Hayat Hikayesi
Thomas Tooke,
28 Şubat 1774'te, babasının İngiliz papazı olarak görev yaptığı o dönemki Rus
İmparatorluğu'na bağlı Kronstadt'ta dünyaya geldi. Bu erken uluslararası
deneyim, Tooke'un ilerideki ekonomik analizlerine küresel ticaret
perspektifini taşımasını sağlayan önemli bir faktör oldu.
Genç yaşta iş
hayatına atılan Tooke, St. Petersburg'da başladığı ticaret kariyerini kısa
sürede Londra'ya taşıdı ve burada başarılı bir Rus tüccarı olarak adını
duyurdu. İş ortaklıkları (özellikle Astell, Tooke, & Thornton) ve
finansal bilgisi sayesinde önemli bir servet ve saygınlık kazandı. Tooke'un bu
yoğun ticari tecrübesi, onun akademik çalışmalarının temelini oluşturur;
zira o, soyut teoriler yerine, her zaman ampirik gözleme ve pratik
deneyime dayalı iktisat politikalarını savunmuştur.
Tooke'un
entelektüel kariyeri, 1821 yılında David Ricardo, Thomas Malthus ve
James Mill gibi dönemin önde gelen düşünürleriyle birlikte Siyasi Ekonomi
Kulübü'nü (Political Economy Club) kurmasıyla resmen başladı. Bu kulüp,
Tooke'un Bankacılık Okulu teorilerini geliştirdiği ve savunduğu temel platform
oldu.
Tooke'un
pratik ve politik etkisi, 1820 yılında Serbest Ticaret hareketinin
başlangıcı kabul edilen ünlü Londra Tüccarları Dilekçesi ‘ni
hazırlamasıyla zirveye ulaştı. Bu dilekçe, korumacı Mısır(Tahıl)
Yasaları'nın kaldırılması çağrısını yaparak, Tooke'un liberal ticari
ilkelere olan bağlılığını kanıtladı. Tooke, bu ve diğer konularda defalarca
Parlamento komiteleri önünde ifade vererek, ticari uzmanlığını devlet
politikalarına aktarmıştır.
1836 yılında
aktif ticari hayatından emekli olsa da Tooke, 1858'deki ölümüne kadar ekonomik
araştırmalarına devam etti. Londra'daki entelektüel çevresinde saygı duyulan
bir figür olarak yaşamını sürdürdü ve ömrünün sonuna doğru, ekonomi
istatistiklerinin anıtsal çalışması olan altı ciltlik A History of Prices
eserini tamamladı. Tooke'un hayatı, teori ile pratiği birleştiren ve
akademik düşünceyi somut verilerle sınayan bir iktisatçının özeti
niteliğindedir.
II. Bankacılık Okulu'nun Teorik Temelleri
Tooke'un
parasal düşüncesinin merkezinde, paranın doğasına dair klasik iktisattan
ayrılan iki temel iddia yatar:
- Para Arzının İçselliği (Endogeneity): Tooke, bankaların dolaşıma çıkardığı banknot miktarının (ve geniş
anlamda paranın) dışsal bir otorite (Merkez Bankası) tarafından
belirlenmediğini, aksine iş dünyasının kredi talebi tarafından
belirlendiğini savundu. Ona göre, ekonomik aktivite ve fiyat
beklentilerindeki artışlar, kredi talebini artırır ve bankalar bu talebi
karşılamak için para yaratır. Yani, nedensellik fiyattan para miktarına
doğru işler.
- Dönüş Yasası (Law of Reflux): Tooke, bankaların çıkardığı banknotların altına çevrilebilir
olması koşuluyla, piyasada "fazla" banknot tutulmayacağını ileri
sürdü. İhtiyaç fazlası banknotlar hızla bankalara geri dönecek (ödemeler
veya mevduatlar yoluyla) ve böylece para arzı otomatik olarak kendi
kendini düzenleyecekti. Bu mekanizma, Nakit Okulu'nun savunduğu gibi,
banknot ihracını katı altın rezervlerine bağlayan bir düzenlemeyi gereksiz
kılıyordu.
Tooke'un bu
görüşleri, 1844 Banka Kanunu'nun (Bank Charter Act) kabul edilmesiyle
kısa vadede yenilmiş görünse de modern merkez bankacılığı uygulamalarının
ruhuna daha yakındır.
III. A History of Prices ve Ampirik İktisada Katkısı
Tooke'un
akademik ve politik etkisi, altı ciltlik anıtsal eseri A History of
Prices and of the State of the Circulation during the Years 1793–1856
(Fiyatların ve Para Dolaşımının Durumunun Tarihi) ile pekişmiştir.
Bu eser, 19.
yüzyıl başlarından ortalarına kadar olan fiyat, ticaret ve finansal verilerin
eşsiz ve titiz bir derlemesidir. Tooke, bu ampirik çalışmayı, Para Miktarı
Teorisi'nin basitliğine karşı çıkmak için kullandı:
- Fiyatların Reel Belirleyicileri: Veriler, fiyatlardaki büyük dalgalanmaların (özellikle buğday/mısır
fiyatları), banknot miktarındaki değişimlerden ziyade kötü hasatlar,
savaşlar, spekülasyon ve ticaret kısıtlamaları gibi reel ve arz yönlü
şoklardan kaynaklandığını gösteriyordu. Bu durum, Tooke'un teorik
argümanlarına güçlü bir ampirik temel sağladı.
- İstatistik Bilimine Katkı: Eser, iktisadi istatistiklerin toplanması, organize edilmesi ve
analizi konusunda bir standart belirleyerek, iktisadı daha bilimsel bir
disiplin haline getirme yolunda önemli bir adım atmıştır.
IV. Faiz Oranı ve Keynesçi Miras
Tooke'un faiz
oranının belirlenmesine dair görüşü, kendisinin en ileri görüşlü katkılarından
biridir ve Keynesçi iktisadın öncülü olarak kabul edilir.
Klasik
iktisatçılar faizi, tasarruf ve yatırımın denge noktası olarak, yani sermayenin
üretimdeki getirisinin bir yansıması olarak görüyordu. Tooke ise bu ilişkiyi
reddederek, faiz oranının:
- Doğrudan üretimdeki kârlılıktan bağımsız, parasal
bir fenomen olduğunu.
- Merkez Bankası'nın politikaları ve
piyasadaki likidite koşulları tarafından belirlendiğini savundu.
Bu ayrım, John
Maynard Keynes'in Genel Teori'de faiz oranını Likidite Tercihi
Teorisi üzerine kurmasını sağlamıştır. Keynes, Tooke'un sezgisel olarak
savunduğu gibi, faizin tasarrufun değil, paranın nakit olarak elde
tutulmasından vazgeçmenin bedeli olduğu fikrini sisteminin merkezine
yerleştirmiştir.
Sonuç
Thomas Tooke,
yalnızca dönemin finansal politikalarına yön veren önemli bir aktör değil, aynı
zamanda iktisat tarihinde ampirik veriyi teorik spekülasyonun önüne koyarak
modern analize kapı açan bir figürdür. Bankacılık Okulu'nun lideri olarak
paranın içselliği ve faizin parasal niteliği hakkındaki görüşleri, günümüz
merkez bankacılığı ve makroekonomik düşüncesi üzerinde kalıcı bir etki
bırakmıştır.
Kaynakça
- Tooke, T. (1838–1857). A History of
Prices, and of the State of the Circulation, from 1792 to 1856. (6
Cilt). Longman, Brown, Green and Longmans.
- Schumpeter, J. A. (1954). History of
Economic Analysis. Oxford University Press.
- Sayers, R. S. (1976). The Bank of
England, 1890–1944. Cambridge University Press.
- Skidelsky, R. (1992). John Maynard
Keynes: The Economist as Saviour, 1920–1937. Macmillan. (Keynes'in
öncülleri hakkındaki bölümler için).
Yorumlar
Yorum Gönder