Unutulmuş Deha: Gossen’in Matematiği ve Mirası

 

Unutulmuş Deha: Gossen’in Matematiği ve Mirası

Ercan Eren

Köln, 1858. Kışın kasveti, Hermann Heinrich Gossen’in (1810-1858) yorgun odasına çökmüştü. Verem, onu genç yaşta yatağa zincirlemişti; ama bedenindeki bu yıpranma, ruhundaki derin yaradan daha hafif kalıyordu: Reddedilme.

Hermann, masanın üzerindeki o kalın, mat cildi, “İnsan İlişkilerinin Değişimi...” adlı tek eserini seyretti. Bu kitap, onun kanı, beyni ve hayatının on üç yılının damıtılmış özüydü. Bir zamanlar, bu eserin Kopernik gibi göksel bir devrim başlatacağına, insanların iktisadi davranışlarını matematiksel kesinlikle açıklayacağına emindi. O, insan mutluluğunun formülünü bulmuştu: Marjinal Fayda'nın fiyatlara oranının eşitlenmesi.

Fakat Almanya, tarih ve hikâyeler peşindeydi. Soyutlamayı, özellikle de matematiği ekonomiye sokan bu eseri, akademik çevreler “soğuk”, “Alman olmayan” ve “gereksiz” diye damgaladı. Kitap, 1854'te yayımlandığından beri toz topluyordu. Ne eleştiri ne övgü ne de ilgi... sadece sessizlik. Bir yazar için en büyük ceza, varlığının bile fark edilmemesiydi.

Hermann, yastığa gömülürken, bir memurun titizliğiyle hazırlanmış, fakat bir sanatçının tutkusuyla yazılmış eserinin bu kaderi hak etmediğini düşündü. Kitabın varlığı, ona yaşadığı hayal kırıklığını hatırlatan ağır bir hayaletti.

Ölümün yaklaştığını hissettiğinde, son bir öfke ve umutsuzluk anıyla, yardımcısına titrek sesiyle son emrini verdi: "Bütün kopyalar... imha edilsin. Hiçbir iz kalmasın. Unutulmuş bir fikrin utancı, benimle birlikte toprağa gömülsün."

Yayıncı, Gossen'in ölümünden sonra depodaki yüzlerce kitabı topladı. Ama bir vicdan azabıyla veya sadece maliyet hesabı yaparak, o kitapları yakmadı. Onları, Köln'ün karanlık ve rutubetli bir deposuna kaldırdı. Gossen'in eseri, bir nevi kâğıt tabutun içine konmuş, kilitlenmişti.

Mutlu Son: Yeniden Doğuş

Yirmi yıl sonra, 1870'lerin başında, Manş Denizi’nin iki yakasında ve İsviçre dağlarında üç parlak zihin—Jevons, Menger ve Walras—Gossen'den tamamen habersiz bir şekilde aynı teoriyi, Marjinal Fayda Devrimi'ni, başlatıyordu. Onlar da tıpkı Gossen gibi, Klasik İktisada karşı savaşıyorlardı.

1878'de, İngiliz iktisatçı Robert Adamson, bir gazetenin arka sayfalarındaki nadir kitap ilanlarını karıştırırken, tuhaf başlıklı o unutulmuş cildi keşfetti. Kitabı okur okumaz dehşete düştü ve William Stanley Jevons'a mektup yazdı.

Jevons, kitabı incelediğinde gözleri doldu. Gossen, kendilerinin yeni sandığı her şeyi, onlardan yirmi yıl önce, daha sistematik ve daha matematiksel bir kesinlikle yazmıştı. Jevons, kendi dehasının gölgelendiğini değil, bir yoldaş bulduğunu hissetti.

Jevons, meslektaşlarına Gossen hakkında yazdığı mektuplarda ve eserlerinde büyük bir saygıyla şunları dile getirdi: "Bu, benim teorimin en mükemmel öncülüdür. Onun unutulması, bilim tarihindeki en talihsiz olaydır."

1889'da Gossen'in imha edilmekten kıl payı kurtulan kopyaları, Berlinli bir yayıncı tarafından yeniden basıldı. Artık zaman doğruydu. İktisat dünyası, matematiğe ve rasyonel birey analizine hazırdı.

Gossen, kendisini "yeni iktisadın Kopernik'i" ilan etmişti, ancak yaşadığı dönemde reddedilmişti. Ancak ölümünden sonra, eserinin yeniden basılmasıyla, o üç büyük devrimcinin (Jevons, Menger, Walras) bile saygı duyduğu gerçek öncü olarak tanındı.

Köln'deki basit mezarında yatan Gossen, hayatında aradığı kabulü bulamamış olsa da bıraktığı matematiksel miras, adı "Gossen Kanunları" olarak ders kitaplarına kazınarak, ölümsüzleşmişti.

Gossen’in öyküsü, bilim tarihinde bir dehanın, zamanının ötesinde olmanın bedelini ödediği, ancak sonunda tarihin ve doğruluk arayışının onu hak ettiği yere taşıdığı, hüzünlü bir başlangıçla parlak bir sona ulaşan trajikomik bir zafer öyküsüdür.

Kaynakça

• Gossen, Hermann Heinrich. (1854). Entwicklung der Gesetze des menschlichen Verkehrs und der daraus fließenden Regeln für menschliches Handeln. Braunschweig: Vieweg. (1889'da R. L. Prager tarafından yeniden basılmıştır.)
• Türkçe Çevirisi: İnsan İlişkilerinin Değişimi ve Buna Bağlı Olarak İnsan Mutluluğu Kuralları.